Dzienniki okrętowe z wyprawy kapitana Don Felipe Gonzáleza w 1770 roku

Oto dzienniki z wyprawy Hiszpana Don Felipe Gonzáleza, odbytej z rozkazu Jego Ekscelencji Señora Don Emanuela de Amata, wicekróla Peru. Wyprawa wyruszyła z Limy w Peru na okręcie Jej Królewskiej Mości San Lorenzo pod dowództwem komandora Don Felipe Gonzáleza oraz na fregacie Santa Rosalia pod dowództwem kapitana Don Antonia Domonte. Rapa Nui, zwana wówczas Wyspą Davida, została podczas tej wyprawy przyłączona do Hiszpanii. Hiszpania szybko zapomniała o tym nabytku ze względu na oddalenie Rapa Nui, a także dlatego, że nie widziała żadnych korzyści z posiadania tej wyspy.

Oficer Don Francisco Antonio de Agüera y Infanzon, główny pilot

Transkrypcja, przekład i opracowanie: Bolton Glanvill Corney. Wydano w 1908 roku.

Plik źródłowy (.pdf): The voyage of Captain Don Felipe González to Easter Island 1770-1, s. 181–196

Stara mapa (1770) Wyspy Wielkanocnej (Rapa Nui) sporządzona przez oficera Don Francisca Antonia de Agüera y Infanzona — Mapa Rapa Nui narysowana przez oficera Don Francisca w 1770 roku.

Czwartek, 15. O piątej rano postawiliśmy żagle, rozwijając wszystkie płótna, en vuelta de uno; widnokrąg był zachmurzony, lecz o wpół do ósmej się przejaśniło i ujrzeliśmy ląd przed dziobem.

W tym położeniu wschodni cypel wyspy leżał na zachód, w namiarze rzeczywistym; obliczywszy zaś odległość przebytą od południowej obserwacji, stwierdziłem, że znajduję się na szerokości 27° 2', i takie powinno być prawdziwe położenie wschodniego cypla Wyspy Davida, jeśli chodzi o szerokość2; co się zaś tyczy długości, to skoro dziś w południe znalazłem się na 267° 2' od Teneryfy, a płynęliśmy z bardzo niewielkim odchyleniem po tym samym południku, pozostała tylko jedna mila różnicy, uwzględniając, że o tyle byliśmy oddaleni od lądu. Stwierdzam zatem, że według moich obliczeń dokonanych w czasie przeprawy najdalej na wschód wysunięty cypel Wyspy Davida leży na 27° 2' szerokości S. i 267° 1' długości od Teneryfy, a więc w stosunku do wyspy San Lorenzo u wybrzeży Callao w namiarze W.S.W. 6° S. i E.N.E. 6° N.E., w odległości 625 lig, licząc 20 na stopień; leży też 38° na zachód od południka Copiapó, a w konsekwencji 680 lig od lądu chilijskiego. Profil wyspy zwrócony ku wschodowi rozciąga się na jakieś 14 do 16 mil, a cypel południowy i północny leżą względem siebie na E.N.E. i W.S.W.2

1) Rzeczywiste położenie jest o 4 ½ mili bardziej na południe i o 22 mile bardziej na wschód, przyjmując za punkt odniesienia przylądek O'Higgins.

2) Namiary te należałoby zapewne odwrócić albo zamienić miejscami słowa „południowy” i „północny”.

Minąwszy najdalej na północ wysunięty cypel, ujrzeliśmy kolejną zatokę, wcinającą się na W.N.W., która wydawała się dogodniejsza od pierwszej: położyliśmy reje w dryf, a komandor spuścił swoją łódź, wysyłając ją uzbrojoną do rzeczonej zatoki i dając nam sygnał, byśmy uczynili to samo. O wpół do piątej po południu nasza łódź odpłynęła z Don Juanem Bentuzą1 Moreno, kapitanem batalionów, i kadetem marynarki Don Josephem Moralesem, w eskorcie dwunastu żołnierzy, sierżanta i dwóch kaprali zaopatrzonych w amunicję. Zaokrętowali się też pilot przybrzeżny fregaty i pomocnik pilota z przyrządami swego rzemiosła; łódź skierowała się do zatoki, gdzie łódź komandora już dokonywała sondowania. Pozostaliśmy pod zmniejszonymi żaglami, halsując krótko tam i z powrotem w oczekiwaniu na powrót oddziału rozpoznawczego, który o zachodzie słońca zawrócił, a my na pokładzie wpłynęliśmy za środek zatoki, by go przejąć. Na plaży widzieliśmy wielu krajowców. Kotwicowisko, które znaleźli, jest zupełnie nieosłonięte, a dno złej jakości. Noc spędziliśmy pod małymi żaglami, chwilami stając w dryfie, trzymając się na wysokości zatoki.

1) „Juan Bentuza” to najwyraźniej błąd kopisty – powinno być Buenaventura.

Piątek, 16. O wschodzie słońca zmierzyłem deklinację igły magnetycznej i odnotowałem 2° 30' ku N.E.

Tego popołudnia zacząłem sondować zatokę, a dno, na które natrafiliśmy, nie należy do najlepszych dla zapewnienia bezpieczeństwa okrętów.

1) Estadal, czyli estada, odpowiada czterem varas po około 33 cale każda, tj. 11 stopom.

Sobota, 17. Wiatr utrzymywał się słaby, od N.E. do N. Dziś na pokład obu statków przybyło mnóstwo krajowców obojga płci; okazali się bardzo prostolinijni i mili, większość przyniosła banany, korzenie, kury itd. i chętnie oddawała nędzne skrawki odzieży i inne rzeczy, jakie mieli przy sobie, aż zostawała im tylko lichutka przepaska biodrowa z włókna, bawełny czy podobnej materii, z diademem, koroną lub pióropuszem z kogucich piór albo suszonych wodorostów. Kobiety noszą to samo odzienie, a dla odróżnienia swej płci okrywają głowę osobliwą konstrukcją z liści palmowych [ojas] lub cienkiego sitowia. Podobnie jak mężczyźni natrętnie żebrzą, lecz wszystkie z tą samą szczerością oddają wszystko, co posiadają, a kobiety posuwają się aż do tego, że z zachęcającymi gestami ofiarowują wszelkie hołdy, jakich może pragnąć namiętny mężczyzna. Nie zdają się przy tym wykraczać przeciw zdaniu swoich mężczyzn, ci bowiem nawet sami je ofiarowują, by okazać nam względy. Nie mając sposobności wypytać się o obyczaje, jakich przestrzegają w sprawach małżeńskich [propagation], można jedynie wnosić, że kobiety, które widzieliśmy, są u nich wspólne, choć zauważyliśmy, że starsi i ważniejsi mężczyźni zachowują w tej mierze pewne pierwszeństwo, bo to zawsze oni im towarzyszą i je ofiarowują, a kobiety są posłuszne im, a nie młodszym mężczyznom, w których towarzystwie nigdy ich nie widzieliśmy. Tak więc wśród młodzieńców i młodych kobiet można dostrzec skromniejsze zachowanie niż wśród starszych.

Dziewczęta są z natury skromne, gdyż przy całej swej nagości zawsze starają się jak najbardziej zakryć piersi itd.

1) Kastylijski palmo, czyli piędź, równa się 8 1/3 cala.

Nigdy nie widzieliśmy, by ich męstwo zostało wystawione na próbę, lecz podejrzewam, że są lękliwi; nie posiadają broni, a choć u niektórych zauważyliśmy na ciele rozmaite rany, które wzięliśmy za zadane ostrymi narzędziami z żelaza lub stali, okazało się, że pochodziły od kamieni, które są ich jedyną [bronią] obronną i zaczepną, a że większość z nich ma ostre krawędzie1, zadają one wspomniane obrażenia.

1) Obsydian.

Dla próby sporządziłem łuk i strzałę, należycie napięty, a gdy podałem go jednemu z tych z bliznami, ten natychmiast włożył go sobie na głowę jako ozdobę, a potem z wielką radością zawiesił na szyi, nie mając zupełnie pojęcia o jego przeznaczeniu i działaniu. To samo zrobili z nożem i kordelasem, które chwytali obojętnie za ostrze lub za rękojeść.

Zdaje mi się, że mają sługi bądź kapłanów swych bożków, zauważyłem bowiem, że w dniu, w którym wznieśliśmy krzyże, gdy nasi kapelani szli, towarzysząc świętym wizerunkom, odziani w sutanny i komże, śpiewając litanie, wielu krajowców wychodziło na ścieżkę i ofiarowywało swe płaszcze, kobiety zaś przynosiły kury i kurczęta, a wszyscy wołali Maca Maca, okazując im wielką cześć, dopóki nie minęli skał, którymi zawalona była ścieżka, po której szli.

1) Kastylijski palmo, czyli piędź, równa się 8 1/3 cala. 8 ½ palmos to zatem 6 stóp bez jednego cala.

2) 6 stóp 5 cali.

3) 6 stóp 6 ½ cala.

Niedziela, 18. Krajowcy nadal gromadzili się na pokładzie w większej liczbie niż w dniach poprzednich, tak że tego dnia na fregacie było ich ponad 400. Mężczyźni i kobiety zbierali się takimi tłumami, że trzeba było niektórych odsyłać, by zrobić miejsce innym, gdyż nie mogliśmy ich wszystkich pomieścić na pokładzie. Dziś w południe z największą starannością zmierzyłem szerokość geograficzną tej zatoki, którą określiłem na 27° 26'; tego samego dnia zacząłem też sporządzać jej szkic, z zarysem, widokami i dokładnymi sondowaniami, aby wykonać możliwie najdokładniejszą mapę, która mogłaby służyć za przewodnik i zapis na przyszłość; trzeba jednak zaznaczyć, że z powodu pewnych przeszkód nie było możliwe wytyczenie na lądzie linii bazowej do pomiarów trygonometrycznych.

Poniedziałek, 19. O 10 przed południem od wschodniej części wyspy ukazały się nasze barkasy, a naszą dużą łódź wysłano, by wzięła naszą barkasę na hol, gdyż miała wiatr w dziób. Komandor uczynił to samo ze swoją. Nasza barkasa przybiła do burty o pierwszej po południu z całą załogą, opłynąwszy całą wyspę dookoła, i w ten sposób uzyskano poniższą relację.

Po południu tego dnia, podczas szkwału z deszczem przy słabym wietrze z S.W., pękła nam lina kotwiczna, przetarłszy się całkowicie o koralową skałę, której odłamki wyciągnęliśmy wplątane w sploty obu zerwanych końców. Wieczór spędziliśmy na przygotowaniach do następnego dnia, w którym mieliśmy uroczyście zejść na ląd, objąć wyspę w posiadanie i wznieść na niej trzy krzyże, przygotowane w tym celu na okręcie komandora.

Wtorek, 20. Dzień wstał z zachmurzonym widnokręgiem, przy słabym wietrze z E.S.E. i sporadycznych porywach; komandor postanowił jednak mimo to przeprowadzić zamierzoną wyprawę i w tym celu wysłano na ląd 250 ludzi, żołnierzy i marynarzy, dobrze uzbrojonych, pod dowództwem Don Alberta Olaondo, starszego porucznika i kapitana piechoty morskiej, wraz z innymi oficerami i podoficerami, z rozkazem przejścia w głąb wyspy ku jej zachodniej stronie, aby przeprowadzić rozpoznanie tamtejszej okolicy i odciągnąć uwagę krajowców w tamtym kierunku, podczas gdy trzy wspomniane krzyże miały zostać ustawione na trzech pagórkach na wschodnim krańcu.

Środek ten przedsięwzięto nie z obawy, że krajowcy mogliby się sprzeciwić wykonaniu [naszego zamiaru], lecz jedynie po to, by uniknąć zgiełku, z jakim podchodzą do wszystkich swoich poczynań, gdyż tak bardzo by nam przeszkadzali, że znacznie by nas opóźnili. Podczas gdy barkasy i łodzie przewoziły na brzeg pierwszy oddział ludzi, przygotowywano drugi, równie liczny, pod dowództwem Don Buenaventury Moreno, starszego porucznika i kapitana piechoty morskiej, z niezbędnymi oficerami, wśród których z rozkazu komandora znalazłem się i ja, w celu wyznaczenia odpowiednich znaków i baz do sporządzenia możliwie najdokładniejszego planu i najwierniejszej linii brzegowej tej zatoki oraz do ustalenia położenia najbardziej widocznych wzniesień wyspy.

Gdy łodzie pierwszego oddziału wróciły, wyruszyliśmy w tym samym porządku, w eskorcie żołnierzy z tej fregaty, towarzysząc trzem krzyżom przy rozwiniętych sztandarach i biciu w bębny. W ten sposób, w doskonałym porządku, przybyliśmy do małej zatoki leżącej na wschodzie, którą wybrano na miejsce wysadzenia, gdyż miała jedyny dogodny pas plaży na całej redzie. Wylądowaliśmy tu bez żadnych przeszkód i przyjęło nas spore zgromadzenie krajowców, którzy okazywali wielką wesołość, wznosząc mnóstwo okrzyków. Gdy oddział, wraz z uzbrojonymi, sformował szyk, ruszyliśmy w marsz w towarzystwie krajowców, którzy chętnie pomagali nieść krzyże, śpiewając i tańcząc po swojemu. Z niejakim trudem obeszliśmy całą zatokę, gdyż teren był wyboisty i nierówny, choć płaski, a przez cały czas gromadził się wokół nas wielki orszak krajowców, aż do stóp wzniesienia, gdzie większość z nich nas opuściła z powodu uciążliwego i długiego podejścia. O wpół do drugiej dotarliśmy do miejsca, w którym miały stanąć krzyże, i dokonano tego z pełnym weselem, po pobłogosławieniu i adoracji świętych wizerunków przez całe zgromadzenie, na co patrząc, krajowcy odprawili tę samą ceremonię. Gdy krzyże wbito na odpowiednich wzgórzach, podniesiono hiszpańską banderę, a gdy wojsko stanęło pod bronią na komendę „Baczność!”, Don Joseph Bustillo, młodszy kapitan, objął w posiadanie wyspę San Carlos ze zwyczajowymi ceremoniami w imieniu króla Hiszpanii, naszego pana i władcy Don Carlosa Trzeciego, dnia dzisiejszego, 20 listopada 1770 roku. Akt ten należycie poświadczono z zachowaniem stosownych formalności, a dla większego potwierdzenia tak doniosłej czynności niektórzy z obecnych krajowców podpisali lub poświadczyli urzędowy dokument, kreśląc na nim pewne znaki w swoim własnym piśmie. Następnie siedmiokrotnie wznieśliśmy okrzyk na cześć króla, po czym cały oddział oddał potrójną salwę z muszkietów, a na koniec nasze okręty oddały salut z 21 dział. Po zakończeniu uroczystości, gdy wszyscy zebrali się w szyku marszowym, wróciliśmy do miejsca, w którym wylądowaliśmy i gdzie czekały na nas barkasy i łodzie. Przewieziono nas nimi na pokład, a wszyscy oficerowie kolejno złożyli gratulacje i powinszowania komandorowi, który wówczas wyznaczył wypłynięcie z zatoki na następny dzień, jako że jego misja została tu szczęśliwie zakończona.

Nie trzeba dodawać, że wyspiarze przerazili się huku dział i muszkietów: tak musi się dziać z ludźmi, którzy nie używali ani nie widzieli takich wynalazków.

Sądzę, że płaszcze czy okrycia tych wyspiarzy sporządza się z włókien łodyg bananowca, które po wyschnięciu łączą wedle potrzeby1: nie jest to tkanina, lecz materiał łączony nićmi z tego samego surowca, które nawlekają na kościane igły wielkości igły krawca płaszczy. Z tego samego włókna robią żyłki wędkarskie, a także sieci na kształt naszych małych sieci, lecz niezbyt mocne.

Drewna mają bardzo mało, ale gdyby sadzili drzewa, nie brakowałoby go; sądzę też, że nawet bawełna by tu rodziła, gdyż kraj ma bardzo umiarkowany klimat, a także pszenica, rośliny ogrodowe, warzywa itd. Swoje płaszcze barwią na żółto.

21. w południe wypłynęliśmy w morze z tej Wyspy Davida; przepłynęliśmy jakieś 70 lig na zachód, by sprawdzić, czy w tamtym kierunku leży jeszcze jakiś ląd.

Podporucznik Don Juan Hervé, pierwszy pilot, czyli starszy oficer nawigacyjny okrętu San Lorenzo

Transkrypcja, przekład i opracowanie: Bolton Glanvill Corney. Wydano w 1908 roku.

Plik źródłowy (.pdf): The voyage of Captain Don Felipe González to Easter Island 1770-1, s. 208–218

15. o piątej rano postawiliśmy wszystkie żagle, a o siódmej ujrzeliśmy wyspę na N.W. od nas, w odległości 8 do 10 lig. Skierowaliśmy się ku niej, a znalazłszy się jakieś trzy ligi od jej wschodniego wybrzeża, przekonaliśmy się, że jest ono całe strome i otoczone skałami, dlatego w południe postanowiliśmy odpaść ku północnej stronie i sprawdzić, czy nie znajdziemy tam jakiejś przystani. W tym czasie nasze położenie, ustalone na podstawie obserwacji, wynosiło 27° 15' szerokości S. i 264° 20' długości, tak że drugi cypel1 powinien leżeć na 27° 06' szerokości południowej, a więc 34 10' na zachód od południka Callao, mierząc po łuku, co odpowiada cięciwie 30° 30'. Wyspie tej nadaliśmy imię San Carlos, czyli imię panującego króla.

Od 6 listopada 82, czyli od dnia, w którym ujrzeliśmy burzyki, aż do dotarcia do wyspy San Carlos płynęliśmy na W. 86 lig, a przez ten sam odcinek i w tym samym czasie widywaliśmy rybitwy.

1) Tj. północno-wschodni cypel wyspy.

2) Może to być błąd kopisty. Burzyki odnotowano 10. dnia. Agüera wspomina o nich w swoim dzienniku 12., jako spotkanych dnia poprzedniego. Sam Gonzalez w swoim dzienniku o nich nie wspomina.

Od 13. dnia rzeczonego miesiąca, gdy widzieliśmy tak wiele ptaków, a wśród nich białe i pierwszy z nich, płynęliśmy dalej na W. przez 32 ligi; a od chwili, gdy ujrzeliśmy brodźce [chorlitos], aż do wyspy przepłynęliśmy 10 lig, tak że gdy je ujrzeliśmy, wyspa leżała na N.W. od nas, 13 ½ ligi dalej, dlatego po ujrzeniu brodźców i wyspy płynęliśmy tym kursem; uwagi te są interesujące jedynie dla żeglarzy.

16. o wpół do szóstej rano odbiłem od burty okrętu w kutrze i zająłem pozycję tam, gdzie było kotwicowisko dla łodzi, aby posłużyć za znak dla okrętu, który wszedł i rzucił kotwicę na 35 £ sążni, na gruboziarnistym piasku; a wydawszy drugą kotwicę na 50 sążniach, ustawił się z 28 sążniami pod kilem, przy tym samym dnie. Znakami nawigacyjnymi dla tej pozycji są: mały wzgórek w kształcie siodła w namiarze S. 3° W. oraz przylądek San Lorenzo w namiarze E. 1/4 S.E. 3° E. według igły, która w tej okolicy ma 3° deklinacji N.E.

Gdy, jak wyżej powiedziano, służyłem za znak i oczekiwałem przybycia okrętu, podpłynęło trzech krajowców, pomalowanych [na ciele] różnymi kolorami, i trzymali się blisko łodzi, nieustannie wołając, aż wreszcie jeden podpłynął tak blisko, że podarował mi kawałek pochrzynu; dałem mu nieco suchara i tytoniu, co wszystko przyjął. Swój prowiant nosił w torbie zgrabnie uplecionej z cienkiej słomy. Gdy okręt stanął na kotwicy, ci trzej odpłynęli znów na brzeg, lecz wrócili z jeszcze jednym, płynąc wprost ku okrętowi, na którego pokład wspięli się z wielką zręcznością, cały czas wołając i okazując wielką wesołość ducha. Biegali swobodnie od dziobu do rufy, pełni radości, wspinając się po olinowaniu jak marynarze. [Nasi ludzie] zagrali im na coxa i piszczałce, a oni zaczęli tańczyć, okazując wielką przyjemność. Dostali wstążki, koszule, spodnie, marynarskie kurtki i małe pozłacane metalowe krzyżyki: wszystko przyjmowali z radością, a suchary brali bez słowa, dopóki nie zobaczyli, jak jedzą je nasi ludzie. Bardzo im zasmakowały i wtedy prosili o nie, a solonej wieprzowiny, ryżu itd. pałaszowali bez skrępowania.

Rzeczonego 16 listopada o pierwszej po południu zaokrętowaliśmy się na barkasę: Don Cayetano Lángara, starszy porucznik, Don Pedro Obregon, kadet marynarki, sierżant, kapral piechoty morskiej, kanonier, kilku żołnierzy piechoty morskiej i ja, w pełnym uzbrojeniu i oporządzeniu, z rozkazem opłynięcia całej wyspy wraz z barkasą z Rosalii pod dowództwem jej oficera, Don Demetria Ezety, starszego porucznika; każda z barkas miała na dziobie działko obrotowe. Zabraliśmy się do sondowania, nadając nazwy cyplom, zatokom itd., jak pokazano na planie wyspy. O wpół do siódmej wieczorem stanęliśmy w zatoczce, którą nazwaliśmy imieniem Lángary; próbowaliśmy wylądować, lecz okazało się to niewykonalne, gdyż morze z taką siłą biło o cały brzeg, skalisty we wszystkich miejscach; przez resztę dnia jedynym miejscem nadającym się do lądowania, jakie znaleźliśmy, była zatoczka San Juan, gdyż miała piaszczystą plażę. Nie zdradziliśmy tam swej obecności, by nie tracić czasu. Uznaliśmy, że musi tam być obfitość słodkiej wody, bo widzieliśmy tam więcej żwiru [chacaras] niż w jakiejkolwiek innej części wyspy. Znaleźliśmy tam też najlepsze kotwicowisko dla okrętów.

17. rzeczonego [miesiąca] dzień wstał przy czystym widnokręgu i umiarkowanej bryzie ze wschodu. O piątej rano ruszyliśmy obiema barkasami i pożeglowaliśmy ku przylądkowi San Antonio. Pół ligi przed przylądkiem znaleźliśmy się na wysokości cypla, u którego z wody sterczało mnóstwo skał czy głazów, i ujrzeliśmy, że spośród nich wypływają dwa małe czółna, po dwóch ludzi w każdym, kierując się ku barkasie z Santa Rosalii; zaczekaliśmy więc na nie, by dołączyły do naszej grupy. Dali ludziom z tej barkasy banany, papryczki chili, bataty i kury, a nasi w zamian dali im kapelusze, chamorretas itd., z którymi zadowoleni odpłynęli do brzegu. Czółna te zbudowane są z pięciu niezwykle wąskich desek (z powodu braku grubego drewna w tym kraju), szerokich na mniej więcej cuarta1; są przez to tak chybotliwe, że mają pływak boczny, by się nie wywracały; sądzę, że są to jedyne czółna na całej wyspie. Łączy się je drewnianymi kołkami zamiast gwoździ. Następnie popłynęliśmy zbadać skaliste wysepki, którym nadaliśmy nazwę „Lángara”: leżą na S.W. 1/4 S. od przylądka San Cristoval; ta od strony morza – około mili od tego cypla, a ta bliżej brzegu – pomiędzy nimi. Dzieli je mniej więcej pół kabla, a głębokość wynosiła tam 26 sążni, przy skalistym dnie. Środkowa przypomina wysoką wieżę kościelną; próbowaliśmy na nią wejść, lecz okazała się mało dostępna. Popłynęliśmy do zewnętrznej, na której udało nam się wylądować i na której znaleźliśmy dwie duże masy wodorostów, wiele czarnych krzemieni, kilka jeżowców i małych krabów, jaja mew i ich pisklęta. Tylko na tych skałach widzieliśmy mewy, a poza kurami nie widzieliśmy żadnych innych ptaków ani na pozostałych wysepkach, ani na wyspie San Carlos – ani małych, ani dużych, ani dzikich, ani udomowionych. Wyspiarze hodują te kury w małych wybiegach wygrzebanych w ziemi i przykrytych strzechą.

1) Cuarta to ćwierć vary, czyli jarda, co można z grubsza oddać jako „piędź”.

Zbadawszy te wysepki, kontynuowaliśmy drogę wzdłuż wybrzeża, raz pod żaglami, raz na wiosłach; a że wiatr wciąż był przeciwny, o trzeciej po południu skierowaliśmy się ku gładkiemu skrawkowi brzegu, około ligi na N.E. od przylądka San Francisco. Postanowiliśmy tu zatrzymać się na noc w małej zatoce, która wydała nam się do tego odpowiednia i której nadaliśmy miano Jaskini, gdyż przy plaży w tym miejscu była jaskinia z bruzdami w różnych odcieniach, z której – jak krajowcy dali nam znakami do zrozumienia – pozyskiwali barwniki, którymi się malują. Zatoka ta nadaje się tylko dla barkas. Wszyscy zeszliśmy na ląd, by zjeść obiad, który zabraliśmy ze sobą w tym celu, a około setki krajowców przyszło się przyglądać, ofiarowując nam owoce i kury. Oficer, Don Cayetano de Lángara, wydał naszym ludziom rozkaz, by nikt, pod karą surowej chłosty, nie przyjmował od wyspiarzy żadnego przedmiotu, nie dając czegoś równoważnego w zamian lub czegoś cenniejszego od tego, co otrzymał, gdyż wiadomo było, że skłonni są do wymiany; i tak też w istocie postępowano.

1) Un 'xeme', tj. jeme – odległość od czubka kciuka do czubka palca wskazującego.

2) Chodzi tu niewątpliwie o kurkumę – roślinę pospolitą na większości wysp Pacyfiku.

Ranek 18. wstał pogodny, z wiatrem z północy: płynęliśmy dalej wzdłuż wybrzeża, całego w przyboju, sondując po drodze. O 8 barkasa z fregaty, nie mogąc posuwać się naprzód pod wiatr, schroniła się w małej zatoce, by przeczekać, aż się uspokoi; my zaś dotarliśmy na wiosłach do Zatoczki Dzwonu1 o 5 po południu, by tam przenocować. Zeszliśmy na brzeg i przyszło nas powitać kilku wyspiarzy, lecz ulewa sprawiła, że na noc wróciliśmy do barkasy. Po tej stronie zatoczki, od strony przylądka San Felipe, z brzegu wystaje skała w kształcie dzwonu i od niej zatoczka wzięła nazwę.

1) Tj. Zatoczka Dzwonu = Caleta de la Campana.

O świcie 19. postawiliśmy żagle przy wietrze z N. i pięknej pogodzie, kierując się ku przylądkowi San Felipe, gdzie dołączyła do nas druga barkasa, która zameldowała, że nie ma nic nowego. W tym czasie walczyliśmy z prądem płynącym na wschód, wobec którego wiosłami nie mogliśmy posunąć się naprzód. Barkasa z fregaty, mniejsza od naszej, radziła sobie lepiej, a jej załoga, widząc, jak zmagamy się z uporczywym prądem, przysłała nam kuter ze świeżą załogą, by zluzować naszych ludzi, którzy byli wyczerpani. Prąd dawał się jednak odczuć z taką siłą, że wiosłując od 9 rano do 6 wieczorem, oddaliliśmy się od przylądka San Felipe zaledwie o jedną ligę. O tej jednak godzinie Bóg zesłał nam burzowy szkwał z deszczem i zmianę wiatru z N.W. na S.E., co o wpół do ósmej doprowadziło nas do burty okrętu, kończąc tym samym naszą wyprawę bez innych przygód niż te już opisane.

Przekonaliśmy się, że reda, na której staliśmy na kotwicy, jest najlepsza na całej wyspie, z wyjątkiem redy San Juan, na którą się nie przenieśliśmy, gdyż mieliśmy wkrótce opuścić ten kraj, skoro pozostało nam już tylko objąć go w posiadanie w imieniu Króla.

1) W rękopisie „Leonda”; najwyraźniej znów chodzi o kapitana Olaondo.

20. o świcie wszyscy uzbrojeni marynarze zaokrętowali się na barkasy i kutry obu statków pod dowództwem Don Alberta Olaondo1, kapitana piechoty morskiej, z jego oddziałem żołnierzy piechoty morskiej i ludźmi z fregaty, co razem dawało 250 ludzi. Wszyscy oni ruszyli w głąb wyspy, by zbadać teren. Nasz komendant [segundo capitan] Don José Bustillos2 udał się z innym oddziałem żołnierzy piechoty morskiej i marynarzy oraz z dwoma kapelanami, którzy nieśli ze sobą trzy krzyże, mające stanąć na trzech wierzchołkach wzgórz, znajdujących się – jak widać na Planie – na północno-wschodnim cyplu wyspy.

2) W rękopisie „Jose Gustillo”; najwyraźniej chodzi o Josefa Bustillosa.

Przy lądowaniu przyjęła ich wielka liczba rdzennych mieszkańców, którzy zaofiarowali się pomóc naszym oficerom przy wysiadaniu, co też uczynili; zajęli się też trzema krzyżami, które wnieśli na rzeczone wzgórza, podczas gdy kapelani śpiewali litanie, a wyspiarze razem z naszymi ludźmi odpowiadali ora pro nobis. Gdy kopano dół na środkowym wzgórzu, wytrysnęło piękne źródło słodkiej wody, bardzo dobrej i obfitej. Po ustawieniu krzyży oddział oddał trzy salwy z muszkietów, a okręty odpowiedziały po dwadzieścia jeden strzałów z dział przy radosnym okrzyku Viva el Rey. Wyspiarze wtórowali naszym ludziom; wymawiają z taką łatwością, że powtarzają wszystko, co się do nich powie, zupełnie jak my. Dokonawszy tego przedsięwzięcia, wszyscy wróciliśmy na pokład.

Kobiety używały okryć czy płaszczy: jednego, który okrywa je od pasa w dół, i drugiego wokół piersi. Są też inne, które noszą jedynie szmatkę lub pasek z jakiegoś korzenia, który zakładają z przodu, jak mężczyźni. Mają kilka bardzo niskich i małych chat, a niektóre podobne do tej, o której wspomniano na początku.

Na całej wyspie, a zwłaszcza w pobliżu wybrzeża, stoją pewne ogromne bloki kamienne w kształcie postaci ludzkiej. Mają jakieś dwanaście jardów wysokości i sądzę, że są to ich bożki. Nie mogli znieść widoku, jak palimy cygara: prosili naszych marynarzy, by je zgasili, i ci tak uczynili. Zapytałem jednego z nich o przyczynę, a on pokazał na migi, że dym unosi się w górę; nie wiem jednak, co to znaczyło ani co chciał powiedzieć.

1) W rzeczywistości materiałem był biały łyk wewnętrzny morwy papierowej (Broussonettia papyrifera), a nić używana do łączenia kawałków była prawdopodobnie zrobiona z łyka Hibiscus tiliaceus. Hiszpańskiemu oficerowi marynarki można wybaczyć ten błąd, gdyż z wykorzystaniem włókna Musa textilis, znanego mu jako abacá, a nam jako „konopie manilskie”, z pewnością zetknął się na Filipinach; być może już w tamtych czasach jego olinowanie ruchome było z niego wykonane.

Liczba mieszkańców obojga płci wynosi od około dziewięciuset do tysiąca dusz, a spośród nich kobiet jest doprawdy bardzo niewiele – nie sądzę, by było ich siedemdziesiąt – i niewielu chłopców. Barwą skóry przypominają kwarteronów, mają gładkie włosy i krótkie brody i w niczym nie przypominają Indian z kontynentu południowoamerykańskiego; gdyby nosili odzież taką jak my, mogliby z powodzeniem uchodzić za Europejczyków. Jedzą bardzo mało i mają niewiele potrzeb: obywają się zupełnie bez jakichkolwiek trunków.

21. w południe wypłynęliśmy w morze z tej Wyspy Davida; przepłynęliśmy jakieś 70 lig na zachód, by sprawdzić, czy w tamtym kierunku leży jeszcze jakiś ląd.

Od długości 263° 31' płynęliśmy na wschód aż do 281° wzdłuż równoleżnika 38 ½°, nie napotykając żadnego znaku lądu; z tego zaś położenia udaliśmy się na Chiloé.