Zarys historii
Tysiąc lat temu niewielka grupa Polinezyjczyków przemierzała największy ocean świata w poszukiwaniu nowego lądu. Przez pokolenia ich przodkowie posuwali się coraz dalej na wschód po bezkresnym Pacyfiku, kierując się wyłącznie gwiazdami. I znaleźli nowy skrawek lądu. Osadnicy tej maleńkiej, dziewiczej wyspy nazwali swój nowy dom Te Pito o te Henua, co znaczy „Pępek Świata”. Nazwa wydała im się trafna, bo uważali, że nie może istnieć miejsce bardziej odległe niż to… i mieli rację.
Mijały pokolenia, a mieszkańcy wyspy, którą później nazwano Rapa Nui, zbudowali cywilizację sztuki, zdolną wyrzeźbić, przetransportować i postawić setki gigantycznych monolitycznych posągów – wyłącznie siłą własnych rąk i za pomocą kamienia. Rozwinęło się pismo obrazkowe zwane roŋo-roŋo. Wbrew wszelkim przeciwnościom, w środowisku, w którym najmniej by się tego spodziewać, powstała kultura pełna osiągnięć, myśli, muzyki i legend. Dzieci starannie uczono historii i tego, kim są. Do dziś Rapanui pamiętają swój rodowód aż do czasów, gdy przed wieloma pokoleniami król Hotu Matu'a zszedł na ląd na plaży Anakena.
Ekspansja na Pacyfik
1500–2000 p.n.e.
Osadnicy z Azji Południowo-Wschodniej zaczęli posuwać się na wschód, w głąb Oceanu Spokojnego. Rapa Nui, skrajnie odizolowana i położona tak daleko na wschodzie, była prawdopodobnie ostatnią wyspą zasiedloną w ramach tej ekspansji. Jeszcze dziś w Azji Południowo-Wschodniej można odnaleźć ślady językowe z czasów sprzed rozpoczęcia ekspansji na Pacyfik, czyli sprzed 4000 lat.
Zasiedlenie
Ok. 1000 n.e.
Osadnicy dotarli na Wyspę Wielkanocną (przeczytaj więcej o pierwszych osadnikach na Wyspie Wielkanocnej). Zastali ją bujnie porośniętą palmami i inną endemiczną roślinnością. Swojemu nowemu domowi nadali nazwy pasujące do tak odizolowanej wyspy, takie jak Te Pito o te Henua (Pępek Świata) i Mata ki te Raŋi (Oko/Oczy patrzące w niebo).
Po pewnym czasie na wyspę przybyła druga fala migracji, złożona wyłącznie z mężczyzn. Nowi mieszkańcy wyglądali inaczej: byli niscy i krępi. Mieli zwyczaj wydłużania płatków uszu tak, by zwisały aż do ramion – zwyczaj ten przejęła później także pierwsza grupa osadników. Aby rozróżnić te dwie społeczności, nadano im nazwy. Pierwszą grupę nazwano Hanau Momoko – momoko to podwojenie słowa moko, czyli „jaszczurka”, co odnosiło się do tego, że ludzie ci byli wysocy i smukli. Drugą grupę nazwano Hanau 'E'epe ('e'epe znaczy „szeroki” lub „masywny”).
W pewnym momencie wszyscy Hanau 'E'epe poza jednym zostali wytępieni przez Hanau Momoko, co oznacza, że dzisiejsi Rapanui są głównie potomkami Hanau Momoko.
Rozkwit cywilizacji
Ok. 1200
Pierwsi mieszkańcy Te Pito o te Henua poznali przyrodę swojej wyspy i dobrze radzili sobie z uprawą roli. Plony były na tyle obfite, że mogli poświęcać pracę rzeczom, które nie dawały pożywienia – i tak narodziła się tradycja budowania dużych prostokątnych kamiennych platform zwanych ahu, na których chowano królów i ważne osoby.
Wznoszenie megalitów
Ok. 1400–1650
Prawdopodobnie w XV lub XVI wieku cywilizacja na tym małym, odizolowanym skrawku lądu była bardzo rozwinięta. Plony były na tyle obfite, że część społeczności mogła się całkowicie poświęcić budowie coraz większych posągów. Megality te kupowały inne plemiona i ustawiały je na platformach grobowych (ahu), by upamiętnić zmarłych. Posągi nazwano moai – „aby istnieć”.
Wylesienie
Ok. 1650
Z pokolenia na pokolenie wyspiarzy przybywało. Znaczną część bujnych lasów palmowych wycięto i wypalono, by zrobić miejsce pod uprawy. W epoce budowy moai do transportu posągów potrzebne były duże ilości drewna. Przez kolejne pokolenia wycinano więcej, niż odrastało, i drewna było coraz mniej. W efekcie ukończone posągi czekające na transport zaczęły się gromadzić w wulkanicznym kamieniołomie Rano Raraku, gdzie wyrzeźbiono niemal wszystkie posągi. Gdy w XVII wieku zasoby dużych drzew ostatecznie się wyczerpały, rzeźbiarze przerwali pracę.
Przystosowanie do nowego klimatu
Wbrew powszechnemu przekonaniu zniknięcie drzew nie unicestwiło kultury Rapa Nui. Wyspiarze dobrze przystosowali się do życia na bezleśnej wyspie. Brak drzew sprawiał, że wiatr wysuszał ziemię, ale mieszkańcy stosowali różne techniki zatrzymywania wilgoci w glebie. Jedną z nich były manavai – kamienne kręgi, które chroniły otoczoną nimi glebę przed wysychaniem. Stosowano też mniej oczywiste kīkiri – powierzchnie pokryte kamieniami, pod którymi gleba pozostawała wilgotna. Woda deszczowa wypłukiwała ponadto z kamieni minerały do ziemi. Ślady stosowania tych technik są bardzo liczne na całej Rapa Nui.
Taŋata manu – zawody człowieka-ptaka w Orongo
Ok. 1700–1866
Od początku XVIII wieku, gdy okres rzeźbienia moai dobiegł końca, ludzie zaczęli poświęcać się zawodom tangata manu, czyli człowieka-ptaka
, w wiosce Orongo, położonej na klifach wulkanu Rano Kau. Gdy zaczynał się okres lęgowy ptaków manutara (rybitwy czarnogrzbietej), po jednym przedstawicielu każdego plemienia płynęło na niewielką wysepkę Motu Nui. Pierwszy zawodnik, który zdobył jajo, płynął z powrotem i zdobywał tytuł tangata manu dla swojego wodza, co dawało wielkie przywileje obu z nich, a także reszcie plemienia.
Kontakt z Europejczykami
1722
Pierwszy dobrze udokumentowany kontakt z Europejczykami nastąpił w 1722 roku, gdy na wyspę przypłynął holenderski admirał Jacob Roggeveen (choć możliwe, że to nie on odkrył Wyspę Wielkanocną). Przybył w Niedzielę Wielkanocną i od niej nadał wyspie nazwę. Zaraz po zejściu na ląd jego ludzie zabili 12 osób, a wiele innych zranili za to, że podeszły zbyt blisko. Widok tak zaawansowanej techniki, jaką zaprezentowali Holendrzy, z pewnością wywarł na wyspiarzach ogromne wrażenie.
Jacob Roggeveen i jego załoga nigdy nie wspomnieli o przewróconych posągach – wszystkie, które widzieli, stały. Opisują wyspiarzy jako dobrze zbudowanych i silnych, o niezwykle białych zębach, tak mocnych, że mogli nimi rozłupywać orzechy.
Gdy świat dowiedział się o Wyspie Wielkanocnej, wizyty Europejczyków stopniowo stawały się coraz częstsze, zwłaszcza w XIX wieku.
Najazdy łowców niewolników
1862 - 1863
Odwiedzający wyspę Europejczycy na ogół szacowali liczbę wyspiarzy na kilka tysięcy – aż do początku lat 60. XIX wieku, gdy 1500 mieszkańców uprowadzono do niewolniczej pracy, co oznaczało większość zdolnych do pracy mężczyzn. Wśród porwanych byli panujący król oraz mędrcy, którzy umieli odczytywać pismo rongorongo – dziś nie ma już nikogo, kto potrafiłby je zinterpretować.
Niewolnicy pracowali przy wydobyciu guana na Wyspach Chincha i na plantacjach w Peru. Kilku z nich później uwolniono, ale wszyscy poza dwoma zmarli na ospę w drodze powrotnej. Ci dwaj zarazili chorobą resztę mieszkańców Rapa Nui. Rdzenni mieszkańcy nie mieli żadnej odporności na tę obcą chorobę, co doprowadziło do gwałtownego spadku liczby ludności. Kilka lat później na wyspie pozostało zaledwie 111 osób.
Porzucenie dawnej kultury
1866
Katolicki misjonarz Eugenio Eyraud usłyszał o nieszczęściach, które spadły na Rapa Nui, i w 1864 roku przybył na wyspę na dziewięć miesięcy. Dwa lata później założył tam misję katolicką. Misjonarze nakazali wyspiarzom porzucić dawne zwyczaje, takie jak zawody człowieka-ptaka, i ci się podporządkowali. Wszystkich mieszkańców nawrócono na chrześcijaństwo. Handel niewolnikami nigdy więcej nie dotknął Wyspy Wielkanocnej.
Przyłączenie do Chile
1888
Ze względu na swoje oddalenie Rapa Nui nie budziła większego zainteresowania żadnej z kolonialnych potęg. Wielka Brytania doradziła Chile, by zajęło wyspę, zanim zrobi to Francja. W 1888 roku kapitan chilijskiej marynarki wojennej Policarpo Toro nakłonił ówczesnego króla Rapa Nui, Atamu Tekena (który w rzeczywistości nie pochodził w prostej linii z rodu królewskiego, a jedynie został wyznaczony do rządzenia przez prawowitego króla), do podpisania aktu przyznającego Chile pełną i całkowitą suwerenność
nad wyspą, podczas gdy w wersji w języku rapanui użyto słów takich jak przyjaźń
i opieka
. Mimo to rok 1888 oficjalnie uznaje się za datę, od której Rapa Nui należy do Chile.
Traktatowi towarzyszył też symboliczny gest: Atamu Tekena wziął w jedną rękę trawę, a w drugą ziemię. Trawę dał Policarpo Toro, a ziemię zatrzymał dla siebie, co oznaczało, że Rapanui zawsze będą prawowitymi właścicielami swojej ziemi. Wśród Rapanui Chilijczyków do dziś nazywa się czasem mauku – trawa
.
Williamson Balfour & Co.
1903 - 1953
Chile pozostawiło Rapa Nui samej sobie aż do 1903 roku, gdy brytyjsko-chilijska firma Williamson Balfour & Co. założyła Easter Island Exploitation Company i podpisała umowę dzierżawy wyspy jako farmy owiec na 50 lat. Rdzennych mieszkańców zamknięto za strzeżonym ogrodzeniem na obszarze dzisiejszego miasteczka Hanga Roa, aby zapobiec kradzieżom owiec. Po wyspie swobodnie wędrowało nawet 70 000 owiec. Po 1936 roku warunki się poprawiły. Mieszkańcy mogli wychodzić poza osadę, jeśli wcześniej złożyli pisemną prośbę i otrzymali zgodę. Każda rodzina od czasu do czasu dostawała też owcę. Po II wojnie światowej wynaleziono wełnę syntetyczną, co utrudniło sprzedaż Easter Island Exploitation Company. W rezultacie, a także z powodu nieustannych buntów mieszkańców, firma nie przedłużyła umowy i w 1953 roku opuściła wyspę.
Rapa Nui dzisiaj
Rapanui liczą dziś około 3000 osób, choć niewiele nowo narodzonych dzieci ma oboje rodziców z ludu Rapanui. Rdzenny język nie jest powszechnie używany – mówią nim głównie starsi. Osoby urodzone w latach 80. XX wieku lub później często potrafią prowadzić w rapanui jedynie proste rozmowy i dość szybko przechodzą na hiszpański. Głębsza znajomość dawnego języka rapanui jest dziś czymś wyjątkowym.
Chile dba dziś o kulturę Rapa Nui, a rząd robi, co może, by pomóc w tym wyspiarzom. Za pośrednictwem instytucji o nazwie CONADI pokrywa koszty dobrze zaplanowanych projektów zgłaszanych przez mieszkańców, które w jakikolwiek sposób służą zachowaniu kultury. Można to postrzegać jako swego rodzaju zadośćuczynienie za nieszczęścia, które świat sprowadził na małą wyspę Rapa Nui.
Przeczytaj więcej o współczesnym społeczeństwie Wyspy Wielkanocnej.
Rongorongo – zaginione pismo Rapa Nui
Rongorongo (w języku rapanui roŋo-roŋo) to dawne pismo obrazkowe Wyspy Wielkanocnej. To jedyne znane rodzime pismo w całej Polinezji. Rongorongo posługuje się symbolami przedmiotów, podobnie jak egipskie hieroglify.
Znaki rongorongo zapisywano na drewnianych tabliczkach. Dziś znanych jest tylko około 25 tabliczek rongorongo; wszystkie są rozproszone po muzeach poza Wyspą Wielkanocną.
Utracona wiedza
W latach 1862–1863 Rapa Nui wielokrotnie atakowali łowcy niewolników. Uprowadzono wszystkich zdolnych do pracy mężczyzn, a wśród nich wszystkich mędrców, którzy umieli czytać i pisać w rongorongo. Od tamtej pory nikt nie potrafi odczytać tabliczek. Próbowało tego wielu językoznawców, ale nie ma powszechnie przyjętej teorii, jak odczytywać te znaki.