Francuski misjonarz Eugenio Eyraud był pierwszym cudzoziemcem, który zamieszkał wśród Rapanui. Przybył w 1864 roku, rok po niszczycielskich peruwiańskich najazdach łowców niewolników. Napisał obszerny list o swoim pobycie na tej odległej wyspie.
Autor: Eugenio Eyraud
Przekład na angielski: Dina Tricca i Angélica Alister C.
Komentarze: Marcus Edensky
List Eugenia Eyrauda
Przybycie na Wyspę Wielkanocną
Był to dwudziesty czwarty dzień żeglugi, 2 stycznia 1864 roku, gdy dotarliśmy do Wyspy Wielkanocnej, przez jej mieszkańców zwanej Rapa Nui. Kapitan zapytał płynących z nami na statku tubylców, czy znają zatokę Anakena, gdzie chciał wylądować. Po kilku chwilach wahania, spowodowanego odległością, wykrzyknęli: „Tam jest Anakena!”.
Krajobraz tej wyspy jest przyjemny, zwłaszcza za wzgórzami. Może mieć dwadzieścia pięć km długości i siedemnaście km szerokości. Wybrzeże tworzą przeważnie strome klify i jest na nim tylko kilka rzadkich miejsc, w których można do niego przybić.
Dręczył mnie straszny ból głowy, więc położyłem się na łóżku, by chwilę odpocząć.
„Gdzie mnie pan wysadzi?” – zapytałem kapitana.
Zapadała już prawie noc. Wreszcie mogłem odetchnąć: miałem dach nad głową.
Postanowiliśmy wtedy, że zejdę na ląd sam i dotrę do zatoki Anakena pieszo, a Pana pójdzie ze mną.
Pierwszy kontakt z tubylcami
Natychmiast wyskoczyłem z barki, wyrwałem kilka garści trawy i sam zaniosłem je do łodzi.
Danielowi z pewnością trzeba było wybaczyć strach. Tłum mężczyzn, kobiet i dzieci, liczący może około tysiąca dwustu osób, nie zapowiadał niczego bezpiecznego.
Daniel spodziewał się wrogości, ponieważ nie zauważył w tym tłumie kobiet.
W niewoli
Zdążyłem zauważyć te szczególne szczegóły; ale od chwili przybycia na wyspę miałem na sercu coś innego.
Po zjedzeniu batatów pozostawał problem, jak dostać się do zatoki Anakena; ale za każdym razem, gdy Pana i ja próbowaliśmy uciec, kładli nam ręce na karkach.
Ucieczka
Noc się zbliżała, a ja nie wiedziałem, co robić, gdy Pana wrócił z kilkoma ludźmi uzbrojonymi we włócznie.
O świcie ruszyliśmy w drogę i dotarliśmy do zatoki Anakena. Statek był daleko na pełnym morzu i powoli się zbliżał.
Porzucony przez statek
Była to dla mnie chwila głębokiego smutku, gdy znalazłem się porzucony na tej wyspie, bez żadnych środków i bez możliwości mówienia o religii tym nieszczęsnym tubylcom, może przez długi czas.
Byłem pogrążony w tym nastroju, gdy przyszedł Pana z kilkoma swoimi ludźmi.
Dom kanaka
Po raz pierwszy wszedłem do chaty kanaka. Chcę ją wam opisać: nie zajmie to wiele czasu.
Nie wyobrażacie sobie, ilu kanaków mieści się pod tym słomianym dachem! W środku jest niezwykle gorąco.
Kładą się więc wzdłuż najszerszej części, układają się, jak mogą, i w ten sposób próbują zasnąć.
O świcie pierwszym przedmiotem, który dostrzegłem, był mały domowy bożek, o który zdawali się niezbyt dbać.
Powrót do Hanga Roa
Trzeba było wrócić do Hanga Roa i oddać się w ręce tych ludzi, przed którymi z takim trudem uciekłem i którzy budzili we mnie tak mało zaufania.
Grunt na wyspie jest całkowicie wulkaniczny, wszędzie pełno kamieni i ostrych skał.
Gdy dotarłem do Hanga Roa, otoczyła mnie masa podekscytowanych ludzi, wypełniająca całą plażę, tak jak poprzedniego dnia.
Spotkanie z wodzem Torometi
Zapadała już prawie noc. Wreszcie mogłem odetchnąć: miałem dach nad głową.
Torometi był trzydziestoletnim mężczyzną, wysokim i silnym jak inni wyspiarze.
Niełatwo będzie opisać najwyższą władzę na tej wyspie.
Prawdą było jednak, że Torometi był wodzem; był moim wodzem i moim sąsiadem.
1) Słowo to oznacza „cudzoziemca”, często gdy chodzi o kogoś przybyłego z Europy.
Poza tym mój pobyt tutaj, na Wyspie Wielkanocnej, był jedną długą lekcją, jednym długim katechizmem, przerywanym jedynie krótkimi chwilami odpoczynku i drobnymi incydentami.
Codzienne zajęcia
Trzy razy dziennie dzwon oznajmiał modlitwę. Gdy się zebrali, wypowiadałem każde słowo modlitwy, a oni je powtarzali.
Aby osiągnąć te minimalne rezultaty, trzeba było przez cały czas być do dyspozycji tych dzieci, starych i młodych.
Rozrywki
W istocie ci poczciwi ludzie nie mają nic do roboty przez dwanaście miesięcy w roku.
Tego lata to paina przyciąga wszystkich ludzi.
Jesień i zima to pory deszczowe, dlatego uroczystości przybierają wtedy inny charakter.
Ozdoby na uroczystości
Uroczystości są oczywiście okazją do pokazania niezwykłego przepychu.
W dni świąteczne wkładają w ten otwór ogromny krążek z kory, który jest doskonałą ozdobą.
W takich okolicznościach ozdoby głowy również są rozmaite.
Są tu pewne sposoby zabawy, które wielu osobom nie sprawiają wielkiej przyjemności.
Religia
Bez wątpienia chcielibyście dowiedzieć się szczegółowo o religii naszych wyspiarzy.
Z tego, co zdołałem zaobserwować przez dziewięć miesięcy pobytu, religia zdaje się zajmować w ich życiu ostatnie miejsce.
Śmierć
Nie widziałem też żadnych obrzędów religijnych z okazji śmierci.
Pewnego dnia, z powodu kradzieży, której dopuścił się Torometi, postanowiłem porozmawiać z nim o życiu pozagrobowym.
Oczywiście to zdarzenie nasunęło mi myśl, że zabobonne wierzenia nie są na Wyspie Wielkanocnej nieznane.
Drewniane tabliczki
W każdym domu są drewniane tabliczki i laski pokryte hieroglifami; przedstawiają wizerunki zwierząt nieznanych na wyspie, które tubylcy rzeźbią ostrymi kamieniami1.
1) Te ostre kamienie to obsydianowe narzędzia zwane matā.
Mierzenie czasu
Kanakowie nie umieją czytać ani pisać. Potrafią jednak z łatwością liczyć i mają nazwy dla wszystkich liczb.
Rzemiosło
Czy mam mówić o rzemiośle tych poczciwych kanaków? Ich potrzeby są tak ograniczone, że nic ich do niczego nie pobudza.
Najbardziej lubią szyć. Są naprawdę szczęśliwi, gdy obdaruje się ich kawałkiem płótna do połatania ich mahute.
Rolnictwo
Rolnictwo, jak już mówiłem, nie wymaga wiele pracy; żyzność gleby, choć kamienistej, częste deszcze i łagodne ciepło sprawiają, że ta mała wyspa nadaje się do wszelkiego rodzaju upraw.
Gotowanie
Natura zostawia szczęśliwym mieszkańcom naszej wyspy niewiele do roboty. Gotowania jednak nie mogą uniknąć.
Krew
Zauważyłem, że z największą starannością pilnują, by nie przelać krwi zwierzęcia.
Kradzieże wciąż się zdarzają
Oto, mój Wielebny Ojcze, osobiste przygody, które postanowiłem zrelacjonować, by dać ci głębszą wiedzę o tej kulturze.
Być może uznasz za niezwykłe, że zachowałem tak wielki spokój.
Budowa kaplicy
Potrzebowałem jednak małej kaplicy. W krótkich chwilach wolnych od nauki modlitw i katechizmu zabrałem się do pracy.
Odwiedziny w innych społecznościach
Od razu zabrałem się do obowiązku odwiedzenia całej wyspy.
Rezultat pierwszej podróży skłonił mnie do odłożenia drugiej.
Budowa łodzi
W tym właśnie czasie moim kanakom przyszedł do głowy nowy pomysł. Uparli się, żebym zbudował im łódź.
Powiedziałem im, że to ostatnie zadanie należy do nich, a ponieważ sądzili, że mają pewien rodzaj ziemi, z której wychodzi doskonała smoła.
Przemoc fizyczna
Wkrótce nadszedł czas mataveri i zapanowało pewne poruszenie.
Druga ucieczka
Kilku kanaków z Hanga Piko przyszło, by przenieść mój uszczuplony bagaż, i odszedłem z nimi, a Torometi właśnie nadchodził, gdy wyruszaliśmy.
Czekała mnie niespodzianka: Torometi odniósł do mojego domu większość rzeczy ukrytych w poprzednich dniach.
Kara dla wodza Torometi
Zbliżały się kolejne wydarzenia. Był wrzesień, a mataveri zgromadziło znaczną część ludności jakieś trzy czy cztery ligi od naszego miejsca zamieszkania.
Pewnego ranka zobaczyłem, że do nas nadchodzi Tamateka, a za nim grupa ludzi, która zebrała się w tłum przed domem wodza Torometi.
Grabież i śmiertelne niebezpieczeństwo
Skierowaliśmy się na zgromadzenie mataveri. Tłum, zwarty i rozgorączkowany, szedł z nami, a kłótnie trwały dalej.
Sądziłem wówczas, że dotarłem do kresu mojej pielgrzymki, i po wszystkich przeżyciach tego dnia pocieszałem się, że spędzę noc w tym miejscu. Torometi chciał jednak, żebyśmy wrócili do mojej chaty: zamierzał poszukać w niej pewnych przedmiotów.
Trzeba było ruszać w drogę; nic nie widziałem, a stopy bolały mnie coraz bardziej z każdym krokiem.
W Vaihu
W Vaihu zastałem ludzi życzliwszych i posłuszniejszych, chętniejszych do nauki niż gdzie indziej.
Ratunek
Następnego dnia rano, około ósmej, przyszedł chłopiec z wiadomością, że statek stoi naprzeciw Hanga Roa i że Torometi chce, bym tam poszedł.
Opowiedzenie wam o wydarzeniach jego podróży i przybyciu na Wyspę Wielkanocną pozostawiam ojcu Bernabé.
Brat Eugenio Eyraud