James Cook był trzecim Europejczykiem, który zszedł na ląd na Rapa Nui.
Dziennik Jamesa Cooka z wizyty na Wyspie Wielkanocnej w 1774 roku
Ten tekst pochodzi z wydanej w 1777 roku książki Jamesa Cooka A Voyage Towards the South Pole and Round the World, Volume 1, w której opublikował on własny dziennik prowadzony podczas drugiej podróży dookoła świata w latach 1772–1775 na statkach Resolution i Adventure.
Autor: James Cook
Komentarze: Marcus Edensky
ROZDZIAŁ VII
Dalszy ciąg przeprawy z Nowej Zelandii na Wyspę Wielkanocną i tamtejsze wydarzenia, wraz z relacją z wyprawy w celu zbadania wnętrza kraju oraz opisem niektórych zdumiewających gigantycznych posągów znalezionych na wyspie.
Marzec 1774
11. o ósmej rano z masztu dostrzeżono ląd w kierunku zachodnim, a w południe z pokładu – rozciągający się od W. 3/4 N. do W. ku S., w odległości około dwunastu lig.
13., około ósmej rano, wiatr, który przez większą część nocy był zmienny, ustalił się z S.E. i wiał szkwałami, z deszczem; wkrótce jednak pogoda się poprawiła. Ponieważ wiatr wiał teraz wprost na brzeg S.E., który nie daje takiego schronienia, jak początkowo sądziłem, postanowiłem poszukać kotwicowiska po zachodniej i północno-zachodniej stronie wyspy. W tym celu opłynąłem południowy cypel, przy którym leżą dwie małe wysepki: bliższa cypla wysoka i spiczasta, druga niska i płaskawa. Okrążywszy cypel i znalazłszy się naprzeciw piaszczystej plaży1, natrafiliśmy na głębokość trzydziestu i czterdziestu sążni, na piaszczystym dnie, około mili od brzegu. Tu podpłynęło do nas czółno prowadzone przez dwóch mężczyzn. Przywieźli ze sobą kiść bananów, którą przekazali na okręt na linie, po czym wrócili na brzeg. Dało nam to dobre mniemanie o wyspiarzach i natchnęło nadzieją na zdobycie świeżego prowiantu, którego bardzo nam brakowało.
1) Anakena.
Ponieważ zakotwiczyliśmy zbyt blisko krawędzi ławicy, świeża bryza od lądu około trzeciej nad ranem zepchnęła nas z niej; podniesiono więc kotwicę i postawiono żagle, by wrócić na ławicę. Podczas gdy okręt halsował ku brzegowi, udałem się na ląd w towarzystwie kilku dżentelmenów, by zobaczyć, co wyspa może nam zaoferować. Wylądowaliśmy na piaszczystej plaży, gdzie zebrało się kilkuset krajowców, tak niecierpliwie pragnących nas zobaczyć, że wielu wypłynęło wpław na spotkanie łodzi. Żaden z nich nie miał w rękach choćby kija czy jakiejkolwiek broni. Rozdawszy między nich nieco błyskotek, daliśmy znaki, że chcemy czegoś do jedzenia, na co przynieśli trochę ziemniaków, bananów i trzciny cukrowej i wymienili je na gwoździe, lusterka i kawałki płótna.
Wkrótce przekonaliśmy się, że są równie zręcznymi złodziejami i równie przebiegli w handlu wymiennym jak wszystkie ludy, jakie dotąd spotkaliśmy.
Zanim wypłynąłem z Anglii, doniesiono mi, że w 1769 roku wyspę tę odwiedził hiszpański statek1.
1) Don Felipe González w 1770 roku.
W pobliżu miejsca, w którym wylądowaliśmy, stało kilka ze wspomnianych wcześniej posągów, które opiszę w innym miejscu.
Wczesnym rankiem następnego dnia wysłałem porucznika Pickersgilla i porucznika Edgecumbe’a z oddziałem ludzi, w towarzystwie kilku dżentelmenów, by zbadali okolicę.
Opuścili plażę około dziewiątej rano i ruszyli ścieżką prowadzącą w poprzek wyspy, ku jej stronie S.E., a za nimi podążał wielki tłum krajowców, mocno na nich napierający. Nie uszli jednak daleko, gdy pojawił się mężczyzna w średnim wieku, wytatuowany od stóp do głów, z twarzą pomalowaną czymś w rodzaju białego barwnika, z dzidą w ręku, i szedł obok nich, dając znaki swym rodakom, by trzymali się z dala i nie niepokoili naszych ludzi. Gdy mu się to w znacznej mierze udało, zatknął na dzidzie kawałek białego płótna, stanął na czele i prowadził, niosąc ów znak pokoju, za jaki go wzięli. Przez większą część drogi w poprzek wyspy teren wyglądał jałowo – była to sucha, twarda glina, wszędzie pokryta kamieniami; mimo to było kilka dużych połaci obsadzonych ziemniakami i kilka alej bananowców, choć na żadnym z drzew nie widzieli owoców. Ku najwyższej części południowego krańca wyspy gleba, będąca piękną czerwoną ziemią, wydawała się znacznie lepsza, rodziła dłuższą trawę i nie była pokryta kamieniami jak gdzie indziej; tu jednak nie widzieli ani domu, ani plantacji.
Po wschodniej stronie, w pobliżu morza, natrafili na trzy platformy z kamiennego muru, a raczej ich ruiny.
Stąd szli wzdłuż wybrzeża na N.E., a człowiek z flagą wciąż prowadził.
W niewielkim zagłębieniu, w najwyższej części wyspy, natrafili na kilka takich walców, jakie umieszczane są na głowach posągów.
Na zboczu góry od strony zachodniej natrafili na kolejną studnię, lecz woda była silnie zmineralizowana, pokryta grubym zielonym kożuchem i nieznośnie cuchnęła. Konieczność zmusiła jednak niektórych do jej wypicia, ale wkrótce tak im zaszkodziła, że zwrócili ją tą samą drogą, którą weszła.
Podczas całej tej wycieczki, podobnie jak podczas tej z dnia poprzedniego, widziano tylko dwa czy trzy krzewy.
ROZDZIAŁ VIII
Opis wyspy, jej płodów, położenia i mieszkańców; ich obyczajów i zwyczajów; przypuszczenia co do ich rządów, religii i innych spraw; wraz z dokładniejszym opisem gigantycznych posągów.
Marzec 1774
Nie widzieli żadnego zwierzęcia i tylko bardzo niewiele ptaków; ani zgoła niczego, co mogłoby skłonić statki, które nie są w ostatecznej potrzebie, do zawinięcia na tę wyspę.
Relację z tej wycieczki otrzymałem od pana Pickersgilla i pana Walesa, ludzi, na których prawdomówności mogłem polegać; postanowiłem więc opuścić wyspę następnego ranka, gdyż nie dało się tu zdobyć niczego, co uczyniłoby dłuższy pobyt opłacalnym; woda bowiem, którą przysłano na pokład, niewiele była lepsza, niż gdyby ją zaczerpnięto z morza.
Mieliśmy ciszę do dziesiątej rano 16., kiedy to zerwała się bryza z zachodu, z ulewnymi deszczami, które trwały około godziny. Gdy się potem przejaśniło, postawiliśmy żagle, wyszliśmy w morze i halsowaliśmy tam i z powrotem, podczas gdy na brzeg wysłano oficera z dwiema łodziami, by zakupił taki świeży prowiant, jaki krajowcy mogli przynieść; sądziłem bowiem, że tak się stanie, gdyż nic nie wiedzieli o naszym odpłynięciu. Wydarzenia dowiodły, że się nie myliłem, łodzie bowiem obróciły dwa razy przed zmrokiem, po czym wciągnęliśmy je na pokład i pożeglowaliśmy na N.W. przy słabej bryzie z N.N.E.
Podam teraz dalsze wiadomości o tej wyspie, która niewątpliwie jest tą samą, do której admirał Roggewein przybił w kwietniu 1722 roku, choć opis podany przez autorów relacji z owej podróży bynajmniej nie zgadza się z jej obecnym stanem. Może to być również ta sama, którą widział kapitan Davis w 1686 roku, gdyż oglądana od wschodu bardzo dobrze odpowiada opisowi Wafera, jak już wcześniej zauważyłem. Słowem, jeśli nie jest to ów ląd, jego odkrycie nie może leżeć daleko od wybrzeży Ameryki, jako że ta szerokość geograficzna została dobrze zbadana od 80. do 110. południka. Kapitan Carteret posunął się znacznie dalej, lecz jego trasa biegła, jak się zdaje, nieco zbyt daleko na południe. Gdybym znalazł słodką wodę, zamierzałem poświęcić kilka dni na poszukiwanie niskiej, piaszczystej wysepki, na którą natrafił Davis, co rozstrzygnęłoby sprawę. Że jednak wody nie znalazłem, a czekała mnie daleka droga, zanim mógłbym być pewien jej zdobycia, i brakowało nam świeżego prowiantu, zaniechałem poszukiwań, gdyż nawet niewielka zwłoka mogła pociągnąć za sobą złe następstwa dla załogi, której wielu członków zaczynało w mniejszym lub większym stopniu cierpieć na szkorbut.
Żaden naród nie musi ubiegać się o zaszczyt odkrycia tej wyspy, gdyż niewiele jest miejsc, które dawałyby statkom mniej wygód niż ona.
Takie oto są płody Wyspy Wielkanocnej, czyli Ziemi Davisa, położonej na szerokości 27° 5' 30" S i długości 109° 46' 20" W.
1) Toromiro, łac. Sophora toromiro, miejscowa nazwa Toromiro.
Z tego powodu, a także z powodu innych wspomnianych już niedogodności, nic poza koniecznością nie skłoni nikogo do zawinięcia na tę wyspę, chyba że można to uczynić bez zbaczania daleko z drogi; w takim razie zawinięcie tutaj może być korzystne, gdyż ludzie chętnie i ochoczo odstępują świeży prowiant, jaki mają, i to za niewielką cenę. Z pewnością odnieśliśmy wielką korzyść z tego niewiele, co zdobyliśmy; lecz mało który statek może tu przypłynąć, nie odczuwając braku wody, a tego braku nie da się tu uzupełnić. Tej odrobiny, którą wzięliśmy na pokład, nie można było użyć, była to bowiem jedynie słona woda, przesączona przez kamienistą plażę do kamiennej studni; krajowcy wykonali ją w tym celu nieco na południe od tak często wspominanej piaszczystej plaży, a woda napływała do niej i odpływała wraz z przypływem i odpływem.
2) Morwa papierowa, łac. Broussonetia papyrifera, miejscowa nazwa Mahute.
Mieszkańców tej wyspy nie wydaje się być więcej niż sześćset czy siedemset dusz, a ponad dwie trzecie tych, których widzieliśmy, stanowili mężczyźni.
Barwą skóry, rysami i językiem są tak pokrewni ludom wysp położonych dalej na zachód, że nikt nie będzie wątpił we wspólne pochodzenie.
Wiele z nich nie ma dziś o sobie nawzajem innej wiedzy prócz tej, którą przechowuje dawna tradycja; z biegiem czasu stały się niejako odrębnymi narodami, z których każdy przyjął jakiś szczególny zwyczaj czy nawyk itd. Mimo to uważny obserwator wkrótce dostrzeże pokrewieństwo każdego z nich z pozostałymi. Na ogół ludzie z tej wyspy są szczupłej budowy. Nie widziałem mężczyzny, który mierzyłby sześć stóp; tak dalecy są od bycia olbrzymami, jak twierdzi jeden z autorów relacji z podróży Roggeweina. Są żwawi i ruchliwi, mają regularne rysy i niebrzydkie twarze; są przyjaźni i gościnni wobec obcych, lecz równie skłonni do drobnych kradzieży jak ich sąsiedzi.
Tatuowanie, czyli nakłuwanie skóry, jest tu bardzo rozpowszechnione.
Ich odzienie to kawałek lub dwa pikowanej tkaniny, o wymiarach mniej więcej sześć na cztery stopy, albo mata.
1) Cook ma na myśli paoa – krótką maczugę z dwiema twarzami wyrzeźbionymi po obu stronach przy rękojeści.
Ich domy to niskie, nędzne chaty, budowane w ten sposób, że wbija się w ziemię pionowo kije w odstępach sześciu czy ośmiu stóp, następnie nagina się je ku sobie i związuje u góry, tworząc rodzaj gotyckiego łuku. Najdłuższe kije umieszcza się pośrodku, a krótsze po obu stronach i w mniejszych odstępach, dzięki czemu budowla jest najwyższa i najszersza pośrodku, a niższa i węższa ku obu końcom. Do nich przywiązuje się poziomo inne kije, a całość pokrywa strzechą z liści trzciny cukrowej. Wejście znajduje się pośrodku jednego z boków, ukształtowane jak przedsionek, i jest tak niskie i wąskie, że ledwie pozwala wejść człowiekowi na czworakach. Największy dom, jaki widziałem, miał około sześćdziesięciu stóp długości, osiem lub dziewięć stóp wysokości pośrodku i trzy lub cztery na każdym końcu; jego szerokość w tych miejscach była niemal równa wysokości. Niektórzy mają coś w rodzaju sklepionych domów zbudowanych z kamienia, częściowo pod ziemią; lecz w żadnym z nich nigdy nie byłem.
1) Poprawne określenie to 'ariki.
1) Mōai.
2) 'Ariki.
3) mo – aby
lub móc
, ai – istnieć
, co daje rzeczywiste znaczenie móc istnieć
lub aby on/ona mógł/mogła istnieć
. Ponieważ jednak posągi moai są kamieniami nagrobnymi zmarłych wodzów, tłumaczenie Cooka nie jest zbyt dalekie od prawdy.
Oprócz zabytków starożytności, dość licznych i znajdujących się wyłącznie na wybrzeżu lub w jego pobliżu, w różnych miejscach wzdłuż brzegu usypanych było wiele małych kopczyków z kamieni.