นี่คือบันทึกการเดินทางของดอน เฟลีเป กอนซาเลซ ชาวสเปน ตามคำสั่งของ ฯพณฯ เซญอร์ ดอน เอมานูเอล เด อามัต อุปราชแห่งเปรู คณะเดินทางออกจากลิมา ประเทศเปรู ด้วยเรือหลวง (H.M.) ซานโลเรนโซ ภายใต้บังคับบัญชาของผู้บังคับการกองเรือดอน เฟลีเป กอนซาเลซ และเรือฟริเกตซานตาโรซาเลีย ภายใต้บังคับบัญชาของกัปตันดอน อันโตนิโอ โดมอนเต ในการสำรวจครั้งนี้ ราปานุย ซึ่งในเวลานั้นเรียกว่าเกาะของเดวิด ถูกผนวกเป็นของสเปน แต่ไม่นานสเปนก็ลืมการผนวกนี้ไป เพราะราปานุยตั้งอยู่ห่างไกล และสเปนไม่เห็นประโยชน์ใดจากการครอบครองเกาะนี้
นายทหารดอน ฟรันซิสโก อันโตนิโอ เด อาเกวรา อี อินฟันซอน ต้นหนใหญ่
ถอดความ แปล และเรียบเรียงโดยโบลตัน แกลนวิลล์ คอร์นีย์ ตีพิมพ์ในปี 1908
ไฟล์ต้นฉบับ (.pdf): The voyage of Captain Don Felipe González to Easter Island 1770-1 หน้า 181 - 196
วันพฤหัสบดีที่ 15 เวลาห้านาฬิกาเช้า พวกเราออกเรือ กางใบทุกผืน en vuelta de uno ขอบฟ้ามีเมฆมาก แต่เมื่อเจ็ดนาฬิกาครึ่งฟ้าก็เปิด และพวกเราเห็นแผ่นดินอยู่ข้างหน้า
ณ ตำแหน่งนี้ ปลายด้านตะวันออกของเกาะอยู่ทางทิศตะวันตกตามทิศจริง และเมื่อคำนวณระยะทางที่แล่นมาตั้งแต่การวัดตอนเที่ยง ข้าพเจ้าพบว่าตนอยู่ที่ละติจูด 27° 2' ซึ่งควรเป็นตำแหน่งจริงของปลายด้านตะวันออกของเกาะของเดวิด เท่าที่เกี่ยวกับละติจูด2 ส่วนลองจิจูดนั้น เนื่องจากตอนเที่ยงวันนี้ข้าพเจ้าพบว่าตนอยู่ที่ 267° 2' จากเตเนรีเฟ และพวกเราแล่นเรือบนเส้นเมริเดียนเดียวกันโดยเบี่ยงเบนน้อยมาก จึงต่างกันเพียงหนึ่งไมล์ เมื่อเผื่อระยะที่พวกเราอยู่ห่างจากแผ่นดินแล้ว ข้าพเจ้าจึงขอกล่าวว่า ตามการคำนวณของข้าพเจ้าระหว่างการเดินทาง จุดตะวันออกสุดของเกาะของเดวิดอยู่ที่ละติจูด 27° 2' ใต้ และลองจิจูด 267° 1' จากเตเนรีเฟ จึงอยู่ในแนว W.S.W. 6° S. และ E.N.E. 6° N.E. กับเกาะซานโลเรนโซนอกเมืองกายาโอ ห่างกัน 625 ลีก (คิด 20 ลีกต่อองศา) และอยู่ห่างจากเส้นเมริเดียนของโกปิอาโปไปทางตะวันตก 38° ฉะนั้นจึงห่างจากแผ่นดินใหญ่ชิลี 680 ลีก แนวด้านของเกาะที่หันไปทางตะวันออกยาวราว 14 ถึง 16 ไมล์ และปลายด้านใต้กับปลายด้านเหนืออยู่ในแนว E.N.E. และ W.S.W.2
1) ตำแหน่งที่แท้จริงอยู่ใต้ลงไปอีก 4 ½ ไมล์ และไปทางตะวันออกอีก 22 ไมล์ หากถือว่าจุดที่กล่าวถึงคือแหลมโอฮิกกินส์
2) ทิศเหล่านี้น่าจะต้องกลับกัน หรือไม่ก็ต้องสลับคำว่า 'ด้านใต้' กับ 'ด้านเหนือ'
เมื่อแล่นผ่านปลายสุดด้านเหนือ พวกเราก็มองเห็นอ่าวอีกแห่งหนึ่งที่เว้าเข้าไปทางทิศตะวันตกตะวันตกเฉียงเหนือ ซึ่งดูสะดวกกว่าอ่าวแรก พวกเราจึงตั้งพรวนใบให้รับลมด้านหน้าเพื่อชะลอเรือ ผู้บังคับการกองเรือหย่อนเรือเล็กของตนลง ส่งเรือที่ติดอาวุธเข้าไปยังอ่าวดังกล่าว และส่งสัญญาณให้พวกเราทำเช่นเดียวกัน เวลาสี่โมงครึ่งบ่าย เรือเล็กของพวกเราออกไปพร้อมดอน ฮวน เบนตูซา1 โมเรโน ร้อยเอกแห่ง Batallones และนักเรียนนายเรือดอน โฆเซ โมราเลส โดยมีทหารสิบสองนาย จ่าหนึ่งนาย และสิบโทสองนายพร้อมกระสุนคุ้มกัน ต้นหนชายฝั่งของเรือฟริเกตและผู้ช่วยต้นหนก็ลงเรือไปด้วยพร้อมเครื่องมือประจำวิชาชีพ มุ่งหน้าสู่อ่าวที่เรือเล็กของผู้บังคับการกองเรือกำลังหยั่งวัดความลึกอยู่แล้ว พวกเราลดใบเรือ แล่นกลับไปกลับมาเป็นระยะสั้น ๆ รอคณะสำรวจกลับมา ซึ่งถอนตัวกลับเมื่อตะวันตกดิน พวกเราบนเรือแล่นเลยกึ่งกลางอ่าวเข้าไปรับ พวกเราเห็นชาวพื้นเมืองจำนวนมากอยู่บนชายหาด ที่ทอดสมอที่พวกเขาพบไม่มีที่กำบังเลย และพื้นท้องทะเลก็ไม่ดี พวกเราใช้เวลาตลอดคืนแล่นด้วยใบเรือเบา ๆ และบางครั้งก็หยุดเรือ โดยอยู่ตรงหน้าอ่าว
1) 'ฮวน เบนตูซา' เห็นได้ชัดว่าเป็นความผิดพลาดของผู้คัดลอก ที่ถูกคือบัวนาเบนตูรา
วันศุกร์ที่ 16 ยามตะวันขึ้น ข้าพเจ้าสังเกตการเบี่ยงเบนของเข็มทิศ และบันทึกได้ 2° 30' ไปทางตะวันออกเฉียงเหนือ
บ่ายวันนี้ข้าพเจ้าเริ่มหยั่งวัดความลึกของอ่าว และพื้นท้องทะเลที่พบไม่ใช่พื้นที่ดีที่สุดสำหรับความปลอดภัยของเรือ
1) หนึ่ง estadalox estada เท่ากับสี่ varas ซึ่งแต่ละ vara ยาวราว 33 นิ้ว คือ 11 ฟุต
วันเสาร์ที่ 17 ลมยังคงพัดเบา ๆ จากทิศตะวันออกเฉียงเหนือถึงทิศเหนือ วันนี้ชาวพื้นเมืองทั้งชายและหญิงจำนวนมากขึ้นมาบนเรือทั้งสองลำ พวกเราพบว่าพวกเขาตรงไปตรงมาและน่าคบหายิ่งนัก ส่วนใหญ่นำกล้วยตานี หัวมัน ไก่ ฯลฯ มาด้วย และเต็มใจเสนอเศษเสื้อผ้าอันน่าสังเวชและข้าวของอื่น ๆ ที่ติดตัวมา จนเหลือเพียงผ้าเตี่ยวอันน่าสงสารที่ทำจากเส้นใย ฝ้าย หรือวัสดุทำนองนั้น พร้อมมงกุฎ กระบังศีรษะ หรือพู่ขนไก่หรือสาหร่ายทะเลแห้ง ผู้หญิงใช้เครื่องนุ่งห่มแบบเดียวกัน และเพื่อแสดงเพศของตน จะคลุมศีรษะด้วยสิ่งที่ประดิษฐ์อย่างแปลกตาจากใบปาล์ม [ojas] หรือต้นกกเส้นเล็ก พวกเธอเซ้าซี้ขอสิ่งของไม่ต่างจากผู้ชาย แต่ทุกคนก็ยอมมอบสิ่งที่ตนมีด้วยความเปิดเผยเช่นเดียวกัน และผู้หญิงถึงกับเสนอการปรนนิบัติทุกอย่างที่ชายผู้มีอารมณ์ปรารถนาจะพึงต้องการด้วยท่าทีเชิญชวน ในสายตาของผู้ชายของพวกเธอ การนี้ก็ดูไม่ใช่การล่วงละเมิดแต่อย่างใด เพราะผู้ชายเหล่านั้นถึงกับยื่นข้อเสนอนี้เองเพื่อเอาใจพวกเรา เนื่องจากพวกเราไม่มีโอกาสสืบถามถึงธรรมเนียมที่พวกเขาถือปฏิบัติในเรื่องการครองเรือน [propagation] จึงอนุมานได้เพียงว่าผู้หญิงที่พวกเราเห็นเป็นของส่วนรวมในหมู่พวกเขา แม้พวกเราจะสังเกตว่าชายสูงวัยและมีฐานะสำคัญกว่ามีสิทธิ์เหนือกว่าอยู่บ้างในเรื่องนี้ เพราะเป็นผู้ที่คอยพาผู้หญิงมาและเสนอให้เสมอ และผู้หญิงก็เชื่อฟังพวกเขา มิใช่ชายหนุ่ม ซึ่งพวกเราไม่เคยเห็นอยู่ด้วยกันกับพวกเธอเลย ฉะนั้นจึงสังเกตได้ว่าหนุ่มสาวประพฤติตนสงบเสงี่ยมกว่าผู้สูงวัย
หญิงสาวมีนิสัยสงบเสงี่ยม เพราะแม้จะเปลือยกาย พวกเธอก็พยายามปกปิดหน้าอก ฯลฯ ให้มากที่สุดเท่าที่ทำได้เสมอ
1) palmo หรือคืบแบบกัสติยา เท่ากับ 8 1/3 นิ้ว
พวกเราไม่เคยเห็นความกล้าหาญของพวกเขาถูกทดสอบ แต่ข้าพเจ้าสงสัยว่าพวกเขาคงขลาด พวกเขาไม่มีอาวุธ และแม้พวกเราจะสังเกตเห็นบาดแผลหลายแห่งตามร่างกายของบางคน ซึ่งพวกเราคิดว่าเกิดจากของมีคมที่ทำด้วยเหล็กหรือเหล็กกล้า แต่ก็พบว่าเกิดจากหิน ซึ่งเป็น [อาวุธ] เพียงอย่างเดียวที่พวกเขาใช้ป้องกันตัวและโจมตี และเนื่องจากหินส่วนใหญ่มีคม1 จึงทำให้เกิดบาดแผลดังกล่าว
1) หินออบซิเดียน
ข้าพเจ้าทำคันธนูพร้อมลูกศรขึ้นสายเรียบร้อยเพื่อทดลอง และเมื่อยื่นให้ชายคนหนึ่งที่มีแผลเป็น เขาก็เสียบไว้บนศีรษะเป็นเครื่องประดับทันที แล้วนำไปคล้องคอด้วยความยินดียิ่ง โดยไม่รู้เลยว่ามันใช้ทำอะไรและมีผลอย่างไร พวกเขาทำเช่นเดียวกันกับมีดและดาบสั้น ซึ่งจับถือโดยไม่สนใจว่าจับที่ปลายหรือที่ด้าม
ข้าพเจ้าเห็นว่าพวกเขามีนักบวชหรือผู้ประกอบพิธีสำหรับรูปเคารพของตน เพราะข้าพเจ้าสังเกตว่าในวันที่พวกเราปักไม้กางเขน เมื่อบาทหลวงของพวกเราเดินตามรูปศักดิ์สิทธิ์ไปในชุดคาสซอกและเสื้อคลุม สวดบทลิทานีไปพลาง ชาวพื้นเมืองจำนวนมากก็ก้าวออกมาบนทางเดินและปูผ้าคลุมของตนให้ ส่วนผู้หญิงนำแม่ไก่และไก่สาวมาถวาย ทุกคนร้องว่า Maca Maca และแสดงความเคารพอย่างยิ่ง จนกระทั่งขบวนผ่านพ้นโขดหินที่เกะกะเส้นทางที่เดินอยู่
1) palmo หรือคืบแบบกัสติยา เท่ากับ 8 1/3 นิ้ว 8 ½ palmos จึงเท่ากับ 6 ฟุตขาดไปหนึ่งนิ้ว
2) 6 ฟุต 5 นิ้ว
3) 6 ฟุต 6 ½ นิ้ว
วันอาทิตย์ที่ 18 ชาวพื้นเมืองยังคงขึ้นมาบนเรือมากกว่าวันก่อน ๆ จนวันนี้บนเรือฟริเกตมีกว่า 400 คน ทั้งชายและหญิงมารวมกันแน่นขนัดจนต้องส่งบางคนกลับเพื่อเปิดที่ให้คนอื่น เพราะบนเรือรองรับไม่ไหว วันนี้ตอนเที่ยง ข้าพเจ้าวัดละติจูดของอ่าวนี้อย่างระมัดระวังที่สุด ได้ 27 26' และในวันเดียวกันนี้ข้าพเจ้าเริ่มร่างภาพอ่าว พร้อมโครงร่าง ภาพทิวทัศน์ และความลึกที่วัดอย่างแม่นยำ เพื่อจัดทำแผนที่ให้ถูกต้องที่สุดเท่าที่ทำได้ ซึ่งจะใช้เป็นแนวทางและหลักฐานในอนาคต แต่ต้องกล่าวไว้ด้วยว่า เนื่องจากอุปสรรคบางประการ จึงไม่อาจกำหนดเส้นฐานบนฝั่งสำหรับการคำนวณทางตรีโกณมิติได้
วันจันทร์ที่ 19 เวลา 10 นาฬิกาเช้า เรือบดของพวกเราปรากฏให้เห็นจากทางด้านตะวันออกของเกาะ และมีคำสั่งให้เรือยาวของพวกเราไปลากเรือบดกลับ เพราะต้องแล่นทวนลม ผู้บังคับการกองเรือก็ทำเช่นเดียวกันกับเรือของตน เรือบดของพวกเรามาเทียบข้างเรือเมื่อบ่ายโมง พร้อมคนครบทุกคน หลังจากแล่นรอบเกาะจนครบรอบ และด้วยวิธีนี้จึงได้ข้อมูลดังต่อไปนี้
บ่ายวันนั้น ระหว่างที่ฝนกระหน่ำพร้อมลมอ่อนจากทิศตะวันตกเฉียงใต้ เชือกสมอของพวกเราขาด เพราะเสียดสีกับหินปะการังจนขาดทะลุ เศษหินปะการังยังติดขึ้นมาตามเกลียวเชือกที่ปลายขาดทั้งสองข้าง พวกเราใช้เวลาตอนค่ำเตรียมการสำหรับวันรุ่งขึ้น ซึ่งพวกเราจะขึ้นฝั่งอย่างเป็นทางการเพื่อเข้าครอบครองเกาะ และปักไม้กางเขนสามอันที่เตรียมไว้บนเรือของผู้บังคับการกองเรือ
วันอังคารที่ 20 ฟ้ารุ่งสางพร้อมขอบฟ้าที่มีเมฆครึ้ม ลมอ่อนจากทิศตะวันออกตะวันออกเฉียงใต้และมีลมกระโชกเป็นครั้งคราว แต่ผู้บังคับการกองเรือก็ตัดสินใจดำเนินการตามแผนการสำรวจที่วางไว้ จึงส่งคน 250 คน ทั้งทหารและกะลาสี ขึ้นฝั่ง โดยติดอาวุธพร้อมและอยู่ภายใต้บังคับบัญชาของดอน อัลแบร์โต โอลาออนโด เรือโทอาวุโสและผู้บังคับกองทหารนาวิก พร้อมนายทหารและนายทหารชั้นผู้น้อยอื่น ๆ มีคำสั่งให้เดินเข้าไปในแผ่นดินทางด้านตะวันตกของเกาะเพื่อลาดตระเวนพื้นที่แถบนั้น และดึงความสนใจของชาวพื้นเมืองไปทางนั้น ขณะที่กำลังปักไม้กางเขนสามอันดังกล่าวบนเนินเล็กสามลูกทางปลายด้านตะวันออก
มาตรการป้องกันนี้ไม่ได้ทำเพราะเกรงว่าชาวพื้นเมืองจะขัดขวางการดำเนินการ [ตามแผนของพวกเรา] แต่เพื่อเลี่ยงความวุ่นวายที่พวกเขาก่อขึ้นในทุกกิจกรรม เพราะพวกเขาจะเกะกะจนทำให้พวกเราล่าช้าไปมาก ระหว่างที่เรือบดและเรือเล็กลำเลียงคนชุดแรกขึ้นฝั่ง ชุดที่สองซึ่งมีจำนวนเท่ากันก็เตรียมพร้อม อยู่ภายใต้บังคับบัญชาของดอน บัวนาเบนตูรา โมเรโน เรือโทอาวุโสและผู้บังคับกองทหารนาวิก พร้อมนายทหารที่จำเป็น ซึ่งรวมถึงข้าพเจ้าตามคำสั่งของผู้บังคับการกองเรือ เพื่อกำหนดหมุดหมายและเส้นฐานที่เหมาะสมสำหรับจัดทำผังที่แม่นยำที่สุดและแนวชายฝั่งที่ถูกต้องที่สุดของอ่าวนี้ และเพื่อกำหนดตำแหน่งของจุดสูงที่โดดเด่นที่สุดบนเกาะ
เมื่อเรือของคณะแรกกลับมา พวกเราก็ออกเดินทางตามลำดับเดียวกัน โดยมีทหารจากเรือฟริเกตลำนี้คุ้มกัน แห่ไม้กางเขนทั้งสามไปพร้อมธงที่โบกสะบัดและเสียงกลองที่รัว ด้วยวิธีนี้ และในระเบียบอันดีเยี่ยม พวกเราก็มาถึงอ่าวเล็กแห่งหนึ่งทางทิศตะวันออก ซึ่งได้รับเลือกให้เป็นที่ขึ้นฝั่ง เพราะมีชายหาดกว้างที่สะดวกเพียงแห่งเดียวในที่ทอดสมอทั้งหมด พวกเราขึ้นฝั่งที่นี่โดยไม่พบอุปสรรคใด และได้รับการต้อนรับจากชาวพื้นเมืองกลุ่มใหญ่ ซึ่งแสดงความรื่นเริงอย่างมาก พร้อมเสียงโห่ร้องเอ็ดอึง เมื่อคณะจัดแถวพร้อมกับผู้ถืออาวุธแล้ว พวกเราก็ออกเดินขบวน โดยมีชาวพื้นเมืองร่วมเดินไปด้วย พวกเขาเต็มใจช่วยแบกไม้กางเขน พลางร้องรำทำเพลงตามแบบของตนไปตลอดทาง พวกเราเดินรอบอ่าวทั้งหมดอย่างยากลำบาก เพราะพื้นดินขรุขระแม้จะราบเรียบ ขบวนชาวพื้นเมืองจำนวนมากรวมตัวรอบพวกเราอยู่ตลอดจนถึงเชิงเนิน ซึ่งที่นั่นส่วนใหญ่ก็แยกจากพวกเราไป เพราะทางขึ้นลำบากและยาวไกล เวลาบ่ายโมงครึ่ง พวกเราก็มาถึงจุดที่จะปักไม้กางเขน และการปักก็เสร็จสิ้นท่ามกลางความปีติยินดีเต็มที่ หลังจากที่ผู้คนทั้งหมดร่วมกันอวยพรและนมัสการรูปศักดิ์สิทธิ์ เมื่อเห็นเช่นนั้นชาวพื้นเมืองก็ทำพิธีเดียวกัน ครั้นปักไม้กางเขนบนยอดเนินแต่ละลูกแล้ว ก็ชักธงสเปนขึ้น และทหารยืนตรงพร้อมอาวุธ ดอน โฆเซ บุสตีโย ร้อยเอกชั้นผู้น้อย ก็เข้าครอบครองเกาะซานการ์โลสด้วยพิธีการตามธรรมเนียม ในพระนามของกษัตริย์แห่งสเปน องค์เหนือหัวและเจ้านายของเรา ดอน การ์โลสที่ 3 ในวันนี้ วันที่ 20 พฤศจิกายน 1770 การดำเนินการนี้มีพยานรับรองตามพิธีการอันสมควร และเพื่อยืนยันการกระทำอันสำคัญยิ่งนี้ ชาวพื้นเมืองบางคนที่อยู่ ณ ที่นั้นได้ลงนามหรือรับรองเอกสารทางการ โดยวาดสัญลักษณ์บางอย่างตามอักษรแบบของตนลงบนเอกสาร จากนั้นพวกเราก็โห่ร้องถวายพระพรกษัตริย์เจ็ดครั้ง ตามด้วยการยิงปืนคาบศิลาสามชุดจากทั้งคณะ และสุดท้าย เรือของพวกเราก็ยิงสลุต 21 นัด เมื่อพิธีเสร็จสิ้นและทุกคนรวมพลจัดแถวเดินแล้ว พวกเราก็กลับไปยังที่ที่ขึ้นฝั่ง ซึ่งเรือบดและเรือเล็กรออยู่ แล้วโดยสารเรือเหล่านั้นกลับขึ้นเรือใหญ่ นายทหารทุกนายต่างผลัดกันแสดงความยินดีต่อผู้บังคับการกองเรือ ซึ่งจากนั้นได้กำหนดให้ออกเรือจากอ่าวในวันรุ่งขึ้น เพราะภารกิจของเขาที่นั่นสำเร็จลุล่วงด้วยดีแล้ว
ไม่จำเป็นต้องกล่าวเลยว่าชาวเกาะหวาดกลัวเสียงปืนใหญ่และปืนคาบศิลาเพียงใด ซึ่งย่อมเกิดขึ้นกับผู้คนที่ไม่เคยใช้หรือไม่เคยเห็นสิ่งประดิษฐ์เช่นนั้น
ข้าพเจ้าคิดว่าผ้าคลุมหรือผ้าห่อตัวของชาวเกาะดังกล่าวทำจากเส้นใยของลำต้นกล้วย ซึ่งเมื่อแห้งแล้วพวกเขาก็นำมาประกอบเข้าด้วยกันตามที่ต้องการ1 ผ้านี้ไม่ได้ทอ แต่เย็บติดกันด้วยเส้นใยชนิดเดียวกัน ซึ่งพวกเขาร้อยเข้ากับเข็มกระดูกขนาดเท่าเข็มของช่างตัดเสื้อคลุม พวกเขาทำสายเบ็ดจากเส้นใยชนิดเดียวกันนี้ รวมทั้งแหตามแบบแหเล็ก ๆ ของพวกเรา แต่ไม่ค่อยแข็งแรงนัก
พวกเขามีไม้น้อยมาก แต่หากปลูกต้นไม้ก็คงไม่ขาดแคลน และข้าพเจ้าเชื่อว่าแม้แต่ฝ้ายก็คงให้ผลผลิตได้ เพราะภูมิอากาศอบอุ่นพอเหมาะ รวมถึงข้าวสาลี พืชสวน ผักสำหรับปรุงอาหาร ฯลฯ พวกเขาย้อมผ้าคลุมเป็นสีเหลือง
วันที่ 21 ตอนเที่ยง พวกเราออกทะเลจากเกาะของเดวิดนี้ แล่นไปทางตะวันตกราว 70 ลีก เพื่อดูว่ามีแผ่นดินอื่นอยู่ในทิศทางนั้นอีกหรือไม่
เรือตรีดอน ฮวน แอร์เว ต้นหนที่หนึ่งหรือนายทหารเดินเรืออาวุโสแห่งเรือซานโลเรนโซ
ถอดความ แปล และเรียบเรียงโดยโบลตัน แกลนวิลล์ คอร์นีย์ ตีพิมพ์ในปี 1908
ไฟล์ต้นฉบับ (.pdf): The voyage of Captain Don Felipe González to Easter Island 1770-1 หน้า 208 - 218
วันที่ 15 เวลาห้านาฬิกาเช้า พวกเรากางใบทุกผืน และเมื่อเจ็ดนาฬิกาก็เห็นเกาะแห่งหนึ่งทางทิศตะวันตกเฉียงเหนือ ห่างออกไป 8 ถึง 10 ลีก พวกเรามุ่งหน้าไปยังเกาะนั้น และเมื่อเข้าไปในระยะราวสามลีกจากชายฝั่งด้านตะวันออก ก็เห็นว่าชายฝั่งสูงชันและล้อมรอบด้วยโขดหินทั้งหมด ตอนเที่ยงพวกเราจึงตัดสินใจเบนเรือไปทางด้านเหนือ เพื่อดูว่าจะพบท่าจอดเรือแถบนั้นหรือไม่ ขณะนั้นการวัดตำแหน่งระบุว่าพวกเราอยู่ที่ละติจูด 27° 15' ใต้ และลองจิจูด 264° 20' ปลายอีกด้าน1จึงควรอยู่ที่ละติจูด 27° 06' ใต้ และอยู่ห่างจากเส้นเมริเดียนของกายาโอไปทางตะวันตก 34 10' เมื่อวัดตามส่วนโค้ง หรือเทียบเท่าคอร์ด 30° 30' พวกเราตั้งชื่อเกาะนี้ว่าซานการ์โลส ตามพระนามของกษัตริย์ที่ครองราชย์อยู่
ตั้งแต่วันที่ 6 พฤศจิกายน 82 ซึ่งเป็นวันที่พวกเราเห็นนกจมูกหลอด จนถึงเกาะซานการ์โลส พวกเราถือเข็มไปทางตะวันตกเป็นระยะทาง 86 ลีก และพบเห็นนกนางนวลแกลบตลอดระยะทางเดียวกันในช่วงเวลาเดียวกัน
1) คือปลายด้านตะวันออกเฉียงเหนือของเกาะ
2) นี่อาจเป็นความผิดพลาดของผู้คัดลอก วันที่มีการบันทึกถึงนกจมูกหลอดคือวันที่ 10 อาเกวรากล่าวถึงนกเหล่านี้ในบันทึกของเขาเมื่อวันที่ 12 ว่าได้พบเมื่อวันก่อนหน้า ส่วนกอนซาเลซเองไม่ได้กล่าวถึงในบันทึกการเดินเรือของเขา
ตั้งแต่วันที่ 13 ของเดือนดังกล่าว ซึ่งพวกเราเห็นนกมากมาย ในจำนวนนั้นมีนกสีขาวซึ่งเพิ่งเห็นเป็นครั้งแรก พวกเราแล่นต่อไปทางตะวันตกเป็นระยะทาง 32 ลีก และนับจากเห็นนกชายเลน [chorlitos] จนถึงเกาะ พวกเราแล่นไป 10 ลีก ฉะนั้นเมื่อเห็นนกเหล่านั้น เกาะจึงอยู่ทางทิศตะวันตกเฉียงเหนือของพวกเรา ห่างออกไป 13 ½ ลีก ด้วยเหตุนี้หลังจากเห็นนกชายเลนและเกาะแล้ว พวกเราจึงแล่นไปในทิศทางนั้น ข้อสังเกตเหล่านี้น่าสนใจเฉพาะสำหรับนักเดินเรือเท่านั้น
วันที่ 16 เวลาห้านาฬิกาครึ่งเช้า ข้าพเจ้าออกจากข้างเรือด้วยเรือคัตเตอร์ ไปประจำตำแหน่งที่จุดทอดสมอเรือเล็ก เพื่อเป็นหมุดหมายให้เรือใหญ่ ซึ่งแล่นเข้ามาและทิ้งสมอที่ความลึก 35 £ ฟาทอม พื้นทรายหยาบ และเมื่อทิ้งสมออีกตัวที่ความลึก 50 ฟาทอมแล้ว เรือก็หมุนตัวโดยมีน้ำลึก 28 ฟาทอมใต้กระดูกงู พื้นท้องทะเลแบบเดียวกัน จุดสังเกตนำทางของตำแหน่งนี้คือเนินเล็กรูปอานม้าซึ่งอยู่ในแนว S. 3° W. และแหลมซานโลเรนโซในแนว E. 1/4 S.E. 3° E. ตามเข็มทิศ ซึ่งในบริเวณนี้มีค่าเบี่ยงเบน 3° ไปทางตะวันออกเฉียงเหนือ
ขณะทำหน้าที่เป็นหมุดหมายดังที่กล่าวข้างต้นและรอเรือใหญ่มาถึง ชาวพื้นเมืองสามคนก็ว่ายน้ำออกมา [ร่างกาย] ทาสีหลากสี และว่ายอยู่ใกล้เรือเล็ก ตะโกนไม่หยุด จนในที่สุดคนหนึ่งเข้ามาใกล้พอจะยื่นหัวมันชิ้นหนึ่งให้ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าให้ขนมปังกรอบและยาสูบแก่เขา ซึ่งเขาก็รับไว้ทั้งหมด เขาใส่เสบียงไว้ในย่ามที่สานจากฟางเส้นเล็กอย่างประณีต เมื่อเรือใหญ่ทอดสมอแล้ว ทั้งสามก็ว่ายกลับขึ้นฝั่ง แต่กลับมาพร้อมอีกคนหนึ่ง ว่ายตรงมายังเรือ และปีนขึ้นเรืออย่างคล่องแคล่วยิ่ง พลางตะโกนและแสดงความร่าเริงอยู่ตลอด พวกเขาวิ่งไปมาอย่างอิสระตั้งแต่หัวเรือถึงท้ายเรือ เปี่ยมด้วยความสนุกสนาน ปีนป่ายไปตามเชือกระโยงระยางราวกับกะลาสี [คนของเรา] บรรเลงcoxaและปี่ให้ฟัง พวกเขาก็เริ่มเต้นรำอย่างเบิกบานใจ พวกเขาได้รับริบบิ้น เสื้อเชิ้ต กางเกง เสื้อกะลาสี และไม้กางเขนโลหะชุบทองอันเล็ก ๆ ซึ่งพวกเขารับไว้ทั้งหมดด้วยความยินดี ส่วนขนมปังกรอบนั้นพวกเขารับไว้เฉย ๆ จนเห็นคนของเรากิน จึงพอใจและขอเพิ่ม และกินเนื้อหมูเค็ม ข้าว ฯลฯ อย่างไม่เกรงใจ
ในวันที่ 16 พฤศจิกายนดังกล่าว เวลาบ่ายโมง ดอน กาเยตาโน ลังการา เรือโทอาวุโส ดอน เปโดร โอเบรกอน นักเรียนนายเรือ จ่าหนึ่งนาย สิบโทนาวิกโยธินหนึ่งนาย พลปืนหนึ่งนาย ทหารนาวิกโยธินจำนวนหนึ่ง และข้าพเจ้า ลงเรือบดพร้อมอาวุธและอุปกรณ์ครบครัน โดยมีคำสั่งให้แล่นรอบเกาะให้ครบรอบพร้อมกับเรือบดของเรือโรซาเลีย ซึ่งมีนายทหารคือดอน เดเมตริโอ เอเซตา เรือโทอาวุโส เรือแต่ละลำติดปืนหมุนไว้ที่หัวเรือ พวกเราเริ่มหยั่งวัดความลึก และตั้งชื่อแหลม อ่าว ฯลฯ ดังที่แสดงในผังของเกาะ เวลาหกโมงครึ่งเย็น พวกเราหยุดเรือในอ่าวเล็กแห่งหนึ่งซึ่งตั้งชื่อตามลังการา พยายามขึ้นฝั่งแต่ทำไม่ได้ เพราะคลื่นซัดแรงตลอดแนวชายฝั่งซึ่งเป็นโขดหินทุกจุด และตลอดวันที่เหลือ ที่เดียวที่พบว่าเหมาะจะขึ้นฝั่งคืออ่าวเล็กซานฮวน เพราะมีหาดทราย พวกเราไม่ได้แสดงตัวที่นั่นเพื่อจะไม่เสียเวลา พวกเราเห็นว่าที่นั่นคงมีน้ำจืดอุดมสมบูรณ์ เพราะเห็นกรวด [chacaras] มากกว่าส่วนอื่นใดของเกาะ และพวกเรายังพบที่ทอดสมอที่ดีที่สุดสำหรับเรือใหญ่ด้วย
วันที่ 17 ของ [เดือน] ดังกล่าว ฟ้ารุ่งสางพร้อมขอบฟ้าแจ่มใส และลมพัดปานกลางจากทิศตะวันออก เวลาห้านาฬิกาเช้า เรือบดทั้งสองลำออกเดินทางและกางใบมุ่งสู่แหลมซานอันโตนิโอ ครึ่งลีกก่อนถึงแหลม พวกเรามาถึงตรงหน้าแหลมเล็กแห่งหนึ่ง ซึ่งมีโขดหินหรือก้อนหินใหญ่จำนวนมากโผล่พ้นน้ำอยู่ และเห็นเรือแคนูเล็กสองลำ ลำละสองคน พายออกมาจากระหว่างโขดหินเหล่านั้น มุ่งหน้าไปยังเรือบดของเรือซานตาโรซาเลีย พวกเราจึงรอให้พวกเขามาสมทบ พวกเขาให้กล้วยตานี พริกชิลี มันเทศ และไก่แก่คนในเรือบดลำนั้น และคนของเราก็ตอบแทนด้วยหมวก chamorretas ฯลฯ แล้วพวกเขาก็พายกลับขึ้นฝั่งอย่างพอใจ เรือแคนูเหล่านี้ประกอบจากแผ่นไม้แคบมากห้าแผ่น (เพราะในดินแดนนี้ไม่มีไม้ซุงหนา) กว้างราวหนึ่ง cuarta1 จึงโคลงเคลงง่ายจนต้องติดทุ่นข้างเรือไว้กันพลิกคว่ำ และข้าพเจ้าคิดว่าคงเป็นเรือแคนูเพียงสองลำที่มีบนเกาะทั้งเกาะ แผ่นไม้ประกอบเข้าด้วยกันด้วยหมุดไม้แทนตะปู จากนั้นพวกเราก็ไปสำรวจเกาะหินเล็ก ๆ ซึ่งตั้งชื่อว่า 'ลังการา' เกาะเหล่านี้อยู่ในแนว S.W. 1/4 S. จากแหลมซานกริสโตบัล เกาะด้านนอกอยู่ห่างจากแหลมราวหนึ่งไมล์ และเกาะด้านในอยู่ระหว่างกลาง แต่ละเกาะห่างกันราวครึ่งเคเบิล และพวกเราวัดความลึกได้ 26 ฟาทอม พื้นเป็นหิน เกาะกลางมีรูปร่างคล้ายหอระฆังโบสถ์สูง พวกเราพยายามขึ้นไปบนเกาะ แต่พบว่าแทบเข้าไม่ถึง จึงไปยังเกาะด้านนอก ซึ่งขึ้นฝั่งได้สำเร็จ และพบสาหร่ายทะเลกองใหญ่สองกอง หินเหล็กไฟสีดำจำนวนมาก เม่นทะเล ปูตัวเล็ก ๆ ไข่นกนางนวลและลูกนก พวกเราเห็นนกนางนวลเฉพาะบนโขดหินเหล่านี้เท่านั้น และนอกจากไก่แล้ว ไม่เห็นนกชนิดอื่นใดเลยทั้งบนเกาะเล็กอื่น ๆ และบนเกาะซานการ์โลส ไม่ว่าเล็กหรือใหญ่ ป่าหรือเลี้ยง ชาวเกาะเลี้ยงไก่เหล่านี้ไว้ในคอกเล็ก ๆ ที่ขุดลงไปในดินและมุงหลังคาไว้
1) หนึ่ง cuarta เท่ากับหนึ่งในสี่ของ vara หรือหลา แปลอย่างคร่าว ๆ ได้ว่า 'คืบ'
เมื่อสำรวจเกาะหินเล็ก ๆ เหล่านี้แล้ว พวกเราก็แล่นเลียบชายฝั่งต่อไป บางครั้งใช้ใบ บางครั้งใช้พาย และเมื่อลมยังคงพัดสวนทาง เวลาบ่ายสามโมงพวกเราจึงแล่นเข้าหาชายฝั่งราบเรียบแห่งหนึ่ง ห่างจากแหลมซานฟรันซิสโกไปทางตะวันออกเฉียงเหนือราวหนึ่งลีก ที่นี่พวกเราตัดสินใจจอดพักค้างคืนในอ่าวเล็กแห่งหนึ่งซึ่งดูเหมาะสำหรับการนี้ และตั้งชื่ออ่าวว่าถ้ำ เพราะมีถ้ำแห่งหนึ่งอยู่ติดชายหาดตรงนั้น ภายในมีร่องหลากสี ซึ่งชาวพื้นเมืองทำท่าบอกให้เข้าใจว่าพวกเขาได้สีที่ใช้ทาตัวมาจากที่นั่น อ่าวนี้เหมาะสำหรับเรือบดเท่านั้น พวกเราทุกคนขึ้นฝั่งไปกินอาหารเย็นที่นำติดตัวมาเพื่อการนี้ และชาวพื้นเมืองราวร้อยคนก็มามุงดู พร้อมนำผลไม้และแม่ไก่มามอบให้ นายทหารดอน กาเยตาโน เด ลังการา ออกคำสั่งแก่คนของเราว่า ห้ามผู้ใดรับสิ่งของใดจากชาวเกาะโดยไม่ให้สิ่งที่มีค่าเท่ากันหรือมากกว่าเป็นการตอบแทน มิฉะนั้นจะถูกโบยอย่างหนัก เพราะเป็นที่รู้กันว่าชาวเกาะมีใจอยากแลกเปลี่ยนสิ่งของ และก็ได้ปฏิบัติเช่นนั้นจริง
1) Un 'xeme' คือ jeme ระยะจากปลายนิ้วหัวแม่มือถึงปลายนิ้วชี้
2) ย่อมหมายถึงขมิ้นอย่างไม่ต้องสงสัย ซึ่งเป็นพืชที่พบทั่วไปบนหมู่เกาะส่วนใหญ่ในแปซิฟิก
เช้าวันที่ 18 อากาศแจ่มใส ลมพัดจากทิศเหนือ พวกเราแล่นเลียบชายฝั่งต่อไป ซึ่งมีคลื่นซัดตลอดแนว พลางหยั่งวัดความลึกไปด้วย เวลา 8 นาฬิกา เรือบดของเรือฟริเกตไม่สามารถแล่นทวนลมได้ จึงแวะเข้าอ่าวเล็กแห่งหนึ่งเพื่อรอให้ลมสงบ ส่วนพวกเราพายเรือมาถึงอ่าวระฆัง1เมื่อห้าโมงเย็นเพื่อพักค้างคืนที่นั่น พวกเราขึ้นฝั่งและมีชาวเกาะบางคนมาต้อนรับ แต่ฝนที่ตกลงมาทำให้พวกเราต้องกลับไปค้างคืนในเรือบด ทางด้านของอ่าวเล็กนี้ที่หันไปทางแหลมซานเฟลีเป มีหินรูปร่างคล้ายระฆังยื่นออกมาจากชายฝั่ง อ่าวจึงได้ชื่อตามนั้น
1) คืออ่าวระฆัง = Caleta de la Campana
รุ่งสางวันที่ 19 พวกเราออกเรือ ลมพัดจากทิศเหนือและอากาศดี มุ่งสู่แหลมซานเฟลีเป ซึ่งเรือบดอีกลำมาสมทบ และรายงานว่าไม่มีข่าวคราวใด ๆ ขณะนั้นพวกเรากำลังต่อสู้กับกระแสน้ำซึ่งไหลไปทางตะวันออก จนพายทวนไปไม่ได้เลย เรือบดของเรือฟริเกตซึ่งเล็กกว่าของพวกเราจึงแล่นได้ดีกว่า คนบนเรือลำนั้นเห็นพวกเราต่อสู้กับกระแสน้ำที่ไม่ลดละ จึงส่งเรือคัตเตอร์พร้อมฝีพายชุดใหม่มาเปลี่ยนคนของเราที่หมดแรงแล้ว ถึงกระนั้นกระแสน้ำก็แรงจนหลังจากพายตั้งแต่เก้าโมงเช้าจนหกโมงเย็น พวกเราแทบไม่ได้ระยะทางจากแหลมซานเฟลีเปถึงหนึ่งลีก แต่ ณ เวลานั้นพระเจ้าก็ทรงโปรดประทานพายุฝนฟ้าคะนอง พร้อมลมที่เปลี่ยนจากทิศตะวันตกเฉียงเหนือเป็นตะวันออกเฉียงใต้ ซึ่งพาพวกเรามาเทียบข้างเรือใหญ่ได้เมื่อหนึ่งทุ่มครึ่ง การสำรวจของพวกเราจึงสิ้นสุดลงโดยไม่มีเหตุการณ์อื่นใดนอกจากที่ได้เล่ามาแล้ว
พวกเราพอใจว่าที่ทอดสมอที่เราจอดอยู่นั้นดีที่สุดบนเกาะทั้งเกาะ ยกเว้นที่ซานฮวน ซึ่งพวกเราไม่ได้ย้ายไป เพราะอีกไม่นานพวกเราก็จะออกจากดินแดนนี้แล้ว ด้วยเหลือเพียงภารกิจเข้าครอบครองเกาะในพระนามของกษัตริย์เท่านั้น
1) ในต้นฉบับลายมือเขียนว่า 'Leonda' เห็นได้ชัดว่าหมายถึงกัปตันโอลาออนโดอีกครั้ง
วันที่ 20 ยามรุ่งสาง กะลาสีที่ถืออาวุธทั้งหมดลงเรือบดและเรือคัตเตอร์ของเรือทั้งสองลำ ภายใต้บังคับบัญชาของดอน อัลแบร์โต โอลาออนโด1 ผู้บังคับกองทหารนาวิก พร้อมหน่วยทหารนาวิกของเขาและจากเรือฟริเกต รวมทั้งสิ้น 250 คน ทั้งหมดมุ่งเข้าไปในแผ่นดินด้านในของเกาะเพื่อสำรวจพื้นที่ ผู้บังคับการของเรา [segundo capitan] ดอน โฆเซ บุสตีโยส2 ไปพร้อมกับทหารนาวิกและกะลาสีอีกหน่วยหนึ่ง และบาทหลวงสองท่าน ซึ่งนำไม้กางเขนสามอันไปปักบนยอดเนินสามลูก ซึ่งตามที่เห็นในผัง อยู่ที่ปลายด้านตะวันออกเฉียงเหนือของเกาะ
2) ในต้นฉบับลายมือเขียนว่า 'Jose Gustillo' เห็นได้ชัดว่าหมายถึงโฆเซฟ บุสตีโยส
ชาวพื้นเมืองจำนวนมากมาต้อนรับเมื่อขึ้นฝั่ง และเสนอตัวช่วยนายทหารของเราขึ้นจากเรือ ซึ่งพวกเขาก็ช่วยจริง ๆ และรับหน้าที่แบกไม้กางเขนทั้งสามขึ้นไปยังเนินดังกล่าว บาทหลวงสวดบทลิทานี และชาวเกาะร่วมกับคนของเราขานรับว่า ora pro nobis ขณะขุดหลุมบนเนินกลาง ก็มีตาน้ำจืดชั้นดีผุดขึ้นมา น้ำดีและมีมาก เมื่อปักไม้กางเขนแล้ว คณะก็ยิงปืนคาบศิลาสามชุด และเรือแต่ละลำยิงปืนใหญ่ยี่สิบเอ็ดนัดตอบรับ พร้อมเสียงโห่ร้องอย่างปีติว่า Viva el Rey ชาวเกาะก็ร้องตามคนของเรา พวกเขาออกเสียงได้คล่องจนพูดตามทุกสิ่งที่บอกได้เหมือนพวกเราเอง เมื่อภารกิจนี้สำเร็จ พวกเราทุกคนก็กลับขึ้นเรือ
ผู้หญิงใช้ผ้าห่อหรือผ้าคลุม ผืนหนึ่งคลุมตั้งแต่เอวลงไป อีกผืนคลุมหน้าอก บางคนก็สวมเพียงผ้าขี้ริ้วหรือแถบรากไม้บางชนิด วางไว้ด้านหน้าเหมือนผู้ชาย พวกเขามีกระท่อมเตี้ยและเล็กมากหลายหลัง และบางหลังก็เหมือนหลังที่กล่าวถึงก่อนหน้า
ทั่วทั้งเกาะ โดยเฉพาะใกล้ชายหาด มีหินก้อนมหึมาบางก้อนสลักเป็นรูปมนุษย์ สูงราวสิบสองหลา และข้าพเจ้าคิดว่าเป็นรูปเคารพของพวกเขา พวกเขาทนเห็นพวกเราสูบซิการ์ไม่ได้ จึงขอร้องให้กะลาสีของเราดับ ซึ่งกะลาสีก็ทำตาม ข้าพเจ้าถามเหตุผลจากคนหนึ่ง เขาทำท่าบอกว่าควันลอยขึ้นไปข้างบน แต่ข้าพเจ้าไม่รู้ว่าหมายความว่าอย่างไรหรือเขาต้องการจะสื่ออะไร
ข้าพเจ้าคิดว่าผ้าคลุมหรือผ้าห่อตัวของชาวเกาะดังกล่าวทำจากเส้นใยของลำต้นกล้วย ซึ่งเมื่อแห้งแล้วพวกเขาก็นำมาประกอบเข้าด้วยกันตามที่ต้องการ1 ผ้านี้ไม่ได้ทอ แต่เย็บติดกันด้วยเส้นใยชนิดเดียวกัน ซึ่งพวกเขาร้อยเข้ากับเข็มกระดูกขนาดเท่าเข็มของช่างตัดเสื้อคลุม พวกเขาทำสายเบ็ดจากเส้นใยชนิดเดียวกันนี้ รวมทั้งแหตามแบบแหเล็ก ๆ ของพวกเรา แต่ไม่ค่อยแข็งแรงนัก
พวกเขามีไม้น้อยมาก แต่หากปลูกต้นไม้ก็คงไม่ขาดแคลน และข้าพเจ้าเชื่อว่าแม้แต่ฝ้ายก็คงให้ผลผลิตได้ เพราะภูมิอากาศอบอุ่นพอเหมาะ รวมถึงข้าวสาลี พืชสวน ผักสำหรับปรุงอาหาร ฯลฯ พวกเขาย้อมผ้าคลุมเป็นสีเหลือง
1) วัสดุนั้นแท้จริงคือเปลือกชั้นในสีขาวของต้นปอสา (Broussonettia papyrifera) และด้ายที่ใช้เย็บชิ้นส่วนเข้าด้วยกันน่าจะทำจากเปลือกต้นปอทะเล (Hibiscus tiliaceus) นายทหารเรือชาวสเปนผู้นี้ย่อมได้รับการให้อภัยที่เข้าใจผิดเช่นนี้ เพราะการใช้เส้นใยของ Musa textilis ซึ่งเขารู้จักในชื่อ abacá และเรารู้จักในชื่อ 'ป่านมะนิลา' ย่อมเป็นสิ่งที่เขาเคยพบเห็นในหมู่เกาะฟิลิปปินส์ และบางทีแม้ในสมัยนั้นเชือกชักใบเรือของเขาก็อาจทำจากเส้นใยนี้
จำนวนผู้อยู่อาศัยทั้งสองเพศน่าจะมีราวเก้าร้อยถึงหนึ่งพันคน ในจำนวนนี้มีผู้หญิงน้อยมาก ข้าพเจ้าไม่เชื่อว่าจะถึงเจ็ดสิบคน และมีเด็กผู้ชายเพียงไม่กี่คน สีผิวของพวกเขาเหมือนคนลูกผสมที่มีเชื้อสายผิวสีหนึ่งในสี่ ผมเรียบ เคราสั้น และไม่เหมือนชาวอินเดียนแห่งทวีปอเมริกาใต้เลย หากสวมเสื้อผ้าอย่างพวกเรา ก็อาจผ่านไปได้ว่าเป็นชาวยุโรป พวกเขากินน้อยมาก มีความต้องการไม่มาก และไม่ดื่มสุราใด ๆ เลย
วันที่ 21 ตอนเที่ยง พวกเราออกทะเลจากเกาะของเดวิดนี้ แล่นไปทางตะวันตกราว 70 ลีก เพื่อดูว่ามีแผ่นดินอื่นอยู่ในทิศทางนั้นอีกหรือไม่
จากลองจิจูด 263° 31' พวกเราแล่นไปทางตะวันออกจนถึง 281° ตามเส้นขนานที่ 38 ½° โดยไม่พบร่องรอยใด ๆ และจากตำแหน่งนั้นพวกเราก็มุ่งหน้าไปยังชีโลเอ