ประวัติศาสตร์เกาะอีสเตอร์

สรุปประวัติศาสตร์

เมื่อพันปีก่อน ชาวโพลินีเซียกลุ่มเล็ก ๆ พายเรือข้ามมหาสมุทรที่ใหญ่ที่สุดในโลกเพื่อแสวงหาดินแดนใหม่ บรรพบุรุษของพวกเขาขยายถิ่นฐานไปทางตะวันออกในมหาสมุทรแปซิฟิกอันกว้างใหญ่มาหลายชั่วอายุคน โดยมีเพียงดวงดาวนำทาง แล้วพวกเขาก็พบผืนแผ่นดินใหม่ ผู้ตั้งถิ่นฐานบนเกาะเล็กจิ๋วที่ยังไม่มีมนุษย์คนใดเหยียบย่างแห่งนี้เรียกบ้านใหม่ของตนว่าเตปิโตโอเตเฮนัว ซึ่งหมายถึง “สะดือโลก” ชื่อนี้ดูเหมาะสมเพราะพวกเขาคิดว่าไม่มีที่ใดจะห่างไกลไปกว่านี้อีกแล้ว... และพวกเขาก็คิดถูก

หลายชั่วอายุคนผ่านไป ผู้อยู่อาศัยบนเกาะที่ต่อมาจะเป็นที่รู้จักในชื่อราปานุยได้สร้างอารยธรรมแห่งศิลปะขึ้น สามารถแกะสลัก ยกตั้ง และเคลื่อนย้ายรูปสลักหินก้อนเดียวขนาดมหึมาได้นับร้อยองค์ โดยใช้เพียงสองมือและหินเท่านั้น ระบบอักษรภาพที่เรียกว่ารองโกรองโกถือกำเนิดขึ้น วัฒนธรรมอันเปี่ยมด้วยความสำเร็จ ภูมิปัญญา ดนตรี และตำนาน ได้รุ่งเรืองขึ้นอย่างเหนือความคาดหมาย ในสภาพแวดล้อมที่ไม่มีใครคาดคิด เด็ก ๆ ได้รับการสั่งสอนเรื่องประวัติศาสตร์และรากเหง้าของตนเป็นอย่างดี จนถึงทุกวันนี้ ชาวราปานุยยังจดจำสายตระกูลของตนย้อนไปได้ถึงสมัยที่กษัตริย์โฮตูมาตูอาเสด็จขึ้นฝั่งที่หาดอานาเกนาเมื่อหลายชั่วอายุคนก่อน

การขยายถิ่นฐานสู่มหาสมุทรแปซิฟิก

1500–2000 ปีก่อน ค.ศ.

ผู้ตั้งถิ่นฐานจากเอเชียตะวันออกเฉียงใต้เริ่มขยายถิ่นฐานไปทางตะวันออกสู่มหาสมุทรแปซิฟิก ด้วยความโดดเดี่ยวอย่างยิ่งและตั้งอยู่ไกลไปทางตะวันออกสุด ราปานุยจึงน่าจะเป็นเกาะสุดท้ายที่มีผู้มาตั้งถิ่นฐานในการขยายตัวครั้งนี้ แม้ทุกวันนี้ก็ยังพบร่องรอยทางภาษาในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ซึ่งย้อนไปถึงยุคก่อนการขยายถิ่นฐานสู่มหาสมุทรแปซิฟิกจะเริ่มขึ้นเมื่อ 4000 ปีก่อน

การตั้งถิ่นฐาน

ราว ค.ศ. 1000

ผู้ตั้งถิ่นฐานเดินทางมาถึงเกาะอีสเตอร์ (อ่านเพิ่มเติมเกี่ยวกับผู้ตั้งถิ่นฐานกลุ่มแรกบนเกาะอีสเตอร์) พวกเขาพบว่าเกาะอุดมสมบูรณ์ไปด้วยต้นปาล์มและพืชพรรณเฉพาะถิ่นอื่น ๆ ที่ขึ้นอยู่ทั่วทั้งเกาะ พวกเขาตั้งชื่อบ้านใหม่ให้เหมาะกับเกาะที่โดดเดี่ยวถึงเพียงนี้ เช่น Te Pito o te Henua (สะดือโลก) และ Mata ki te Raŋi (ดวงตาที่มองขึ้นสู่ฟ้า)

ต่อมาไม่นาน การอพยพระลอกที่สองซึ่งมีแต่ผู้ชายก็มาถึงเกาะ ผู้มาใหม่มีรูปลักษณ์ต่างออกไป คือเตี้ยและล่ำ พวกเขามีธรรมเนียมยืดติ่งหูให้ยาวจนห้อยลงถึงไหล่ ซึ่งต่อมาผู้ตั้งถิ่นฐานกลุ่มแรกก็รับไปปฏิบัติด้วย เพื่อแยกแยะทั้งสองกลุ่มชนจึงมีการตั้งชื่อเรียก กลุ่มแรกเรียกว่าฮาเนาโมโมโก โดย momoko เป็นการซ้ำคำ moko ที่แปลว่ากิ้งก่า หมายถึงผู้คนที่รูปร่างสูงโปร่ง กลุ่มที่สองเรียกว่าฮาเนาเอเอเป ('e'epe แปลว่ากว้างหรือล่ำสัน)

ณ ช่วงเวลาหนึ่ง ฮาเนาเอเอเปถูกฮาเนาโมโมโกสังหารจนหมดสิ้น เหลือรอดเพียงคนเดียว ชาวราปานุยในปัจจุบันจึงสืบเชื้อสายมาจากฮาเนาโมโมโกเป็นหลัก

อารยธรรมเติบโต

ราวปี 1200

ผู้อยู่อาศัยยุคแรกของเตปิโตโอเตเฮนัวเรียนรู้ธรรมชาติของเกาะและทำการเกษตรได้ดี พืชผลอุดมสมบูรณ์มากพอที่พวกเขาจะทุ่มแรงงานให้กับสิ่งที่ไม่ได้ให้ผลผลิตเป็นอาหาร จึงเกิดธรรมเนียมการสร้างแท่นหินสี่เหลี่ยมผืนผ้าขนาดใหญ่ที่เรียกว่าอาฮู เพื่อใช้ฝังศพกษัตริย์และบุคคลสำคัญ

การตั้งหินใหญ่

ราวปี 1400–1650

ราวคริสต์ศตวรรษที่ 15 หรือ 16 อารยธรรมบนผืนแผ่นดินเล็ก ๆ อันโดดเดี่ยวแห่งนี้ก้าวหน้าไปมาก พืชผลอุดมสมบูรณ์เพียงพอจะเลี้ยงดูประชากรส่วนหนึ่งให้ทุ่มเทเวลาทั้งหมดไปกับการสร้างรูปสลักที่ใหญ่ขึ้นเรื่อย ๆ เผ่าอื่น ๆ ซื้อหินใหญ่เหล่านี้ไปตั้งบนแท่นหลุมศพ (อาฮู) เพื่อรำลึกถึงผู้ล่วงลับ พวกเขาเรียกรูปสลักเหล่านี้ว่าโมอาย ซึ่งแปลว่า “ดำรงอยู่”

การทำลายป่า

ราวปี 1650

ชาวเกาะเพิ่มจำนวนขึ้นทุกชั่วอายุคน ป่าปาล์มอันเขียวชอุ่มจำนวนมากถูกตัดโค่นและเผาเพื่อเปิดพื้นที่เพาะปลูก ในยุคแห่งการสร้างโมอาย ต้องใช้ไม้จำนวนมากในการเคลื่อนย้ายรูปสลัก หลายชั่วอายุคนผ่านไป ต้นไม้ถูกตัดมากกว่าที่งอกขึ้นใหม่ ไม้จึงหายากขึ้นเรื่อย ๆ ผลก็คือรูปสลักที่แกะเสร็จแล้วและรอการเคลื่อนย้ายเริ่มกองสุมอยู่ในแหล่งสกัดหินบนภูเขาไฟราโนรารากู ซึ่งเป็นที่แกะสลักรูปสลักแทบทั้งหมด และเมื่อต้นไม้ใหญ่หมดไปในที่สุดในคริสต์ศตวรรษที่ 17 ช่างแกะสลักก็หยุดทำงาน

การปรับตัวสู่สภาพอากาศใหม่

ตรงกันข้ามกับความเชื่อที่แพร่หลาย การหายไปของต้นไม้ไม่ได้ทำให้วัฒนธรรมราปานุยดับสูญ ชาวเกาะปรับตัวเข้ากับเกาะที่ไร้ต้นไม้ได้ดี การขาดต้นไม้ทำให้ลมพัดจนผืนดินแห้ง แต่ชาวเกาะก็ใช้เทคนิคต่าง ๆ เพื่อรักษาความชื้นในดิน หนึ่งในนั้นคือ มานาไว วงหินที่ปกป้องดินภายในไม่ให้แห้ง อีกวิธีที่สังเกตได้ยากกว่าคือ kīkiri ซึ่งเป็นพื้นที่ที่ปูด้วยหินเพื่อรักษาความชื้นของดินด้านล่าง น้ำฝนยังชะแร่ธาตุจากหินลงสู่ดินด้วย ร่องรอยการใช้เทคนิคเหล่านี้พบได้มากมายทั่วราปานุย

ตังกาตามานู - การแข่งขันมนุษย์นกที่โอรองโก

ราวปี 1700–1866

ตั้งแต่ต้นคริสต์ศตวรรษที่ 18 เมื่อยุคการแกะสลักโมอายสิ้นสุดลง ผู้คนเริ่มหันมาทุ่มเทให้กับการแข่งขันตังกาตามานู หรือมนุษย์นก ในระดับหนึ่ง ณ หมู่บ้านโอรองโก ซึ่งตั้งอยู่บนหน้าผาของภูเขาไฟราโนเกา เมื่อฤดูทำรังของนกมานูตารา (นกนางนวลแกลบดำ) เริ่มต้นขึ้น ตัวแทนจากแต่ละเผ่าจะว่ายน้ำออกไปยังเกาะเล็กโมตูนุย ผู้แข่งขันคนแรกที่ได้ไข่มาจะว่ายกลับมาและคว้าตำแหน่งตังกาตามานูให้แก่หัวหน้าเผ่าของตน ซึ่งนำมาซึ่งสิทธิพิเศษมากมายทั้งแก่ทั้งสองคนและคนอื่น ๆ ในเผ่า

การติดต่อกับชาวยุโรป

1722

การติดต่อกับชาวยุโรปครั้งแรกที่มีการบันทึกไว้อย่างดีเกิดขึ้นในปี 1722 เมื่อนายพลเรือชาวดัตช์ยาโกบ โรคเคเฟนมาถึง (แม้เขาอาจไม่ใช่ผู้ค้นพบเกาะอีสเตอร์ตัวจริงก็ตาม) เขามาถึงในวันอีสเตอร์ จึงตั้งชื่อเกาะตามวันนั้น ทันทีที่ขึ้นฝั่ง พวกเขาก็สังหารชาวเกาะ 12 คนและทำให้บาดเจ็บอีกมากเพราะเข้ามาใกล้เกินไป การได้เห็นเทคโนโลยีอันล้ำหน้าที่ชาวดัตช์แสดงให้เห็นย่อมส่งผลกระทบอย่างใหญ่หลวงต่อชาวเกาะ

ยาโกบ โรคเคเฟนและลูกเรือไม่เคยรายงานว่าเห็นรูปสลักที่ล้มลงกับพื้นเลย ทุกองค์ที่พวกเขาเห็นล้วนตั้งตรงอยู่ พวกเขารายงานว่าชาวเกาะมีรูปร่างกำยำแข็งแรง และมีฟันขาวจัดที่แข็งแรงพอจะใช้กัดเปลือกถั่วได้

เมื่อโลกภายนอกรู้จักเกาะอีสเตอร์ ชาวยุโรปก็แวะเวียนมาเยือนมากขึ้นทีละน้อย โดยเฉพาะในคริสต์ศตวรรษที่ 19

การบุกจับทาส

1862 - 1863

ชาวยุโรปที่มาเยือนมักประเมินว่าชาวเกาะมีอยู่หลายพันคน จนกระทั่งต้นทศวรรษ 1860 เมื่อชาวเกาะ 1500 คนถูกจับไปเป็นแรงงานทาส ซึ่งก็คือชายฉกรรจ์เกือบทั้งหมด ในบรรดาผู้ถูกลักพาตัวมีทั้งกษัตริย์ผู้ครองเกาะในขณะนั้นและเหล่าปราชญ์ผู้อ่านอักษรรองโกรองโกออก ซึ่งปัจจุบันไม่เหลือใครที่ตีความได้อีกแล้ว

ทาสเหล่านี้ถูกใช้แรงงานในแหล่งมูลนกกัวโนบนหมู่เกาะชินชาและในไร่ที่เปรู ต่อมามีบางส่วนได้รับการปล่อยตัว แต่ทั้งหมดเสียชีวิตด้วยโรคฝีดาษระหว่างการเดินทางกลับ ยกเว้นเพียงสองคน และทั้งสองคนนี้ได้แพร่เชื้อโรคไปสู่ชาวราปานุยที่เหลือ ชาวพื้นเมืองไม่มีภูมิคุ้มกันต่อโรคจากต่างแดนนี้ ประชากรจึงลดลงอย่างรุนแรง ไม่กี่ปีต่อมา บนเกาะเหลือผู้คนอยู่เพียง 111 คน

การละทิ้งวัฒนธรรมดั้งเดิม

1866

มิชชันนารีคาทอลิกเอวเคนิโอ เอโรได้ทราบข่าวเหตุการณ์อันน่าเศร้าบนราปานุย จึงเดินทางมาพำนักที่นี่เป็นเวลาเก้าเดือนในปี 1864 สองปีต่อมา เขาได้ก่อตั้งคณะมิชชันคาทอลิกขึ้น เหล่ามิชชันนารีบอกให้ชาวพื้นเมืองละทิ้งธรรมเนียมเก่า เช่น การแข่งขันมนุษย์นก ซึ่งพวกเขาก็ทำตาม ชาวพื้นเมืองทั้งหมดเข้ารีตเป็นคริสต์ศาสนิกชน และนับแต่นั้นก็ไม่เคยมีการค้าทาสบนเกาะอีสเตอร์อีกเลย

การผนวกเข้ากับชิลี

1888

ไม่มีประเทศเจ้าอาณานิคมใดสนใจราปานุยเป็นพิเศษเพราะความห่างไกลของเกาะ อังกฤษจึงแนะนำให้ชิลีอ้างสิทธิ์เหนือเกาะเพื่อตัดหน้าฝรั่งเศส ในปี 1888 นาวาเอกโปลิการ์โป โตโร แห่งกองทัพเรือชิลี ให้กษัตริย์ราปานุยในขณะนั้น อาตามู เตเกนา (ซึ่งไม่ได้สืบเชื้อสายราชวงศ์โดยตรง เป็นเพียงผู้ที่กษัตริย์ตัวจริงแต่งตั้งให้ปกครอง) ลงนามในเอกสารที่มอบอำนาจอธิปไตยโดยสมบูรณ์และทั้งปวงเหนือเกาะให้แก่ชิลี ขณะที่ฉบับแปลภาษาราปานุยกลับใช้คำอย่างมิตรภาพและการคุ้มครอง ถึงกระนั้น ปี 1888 ก็เป็นปีที่ราปานุยกลายเป็นดินแดนของชิลีอย่างเป็นทางการ

สนธิสัญญานี้ยังมาพร้อมพิธีกรรมเชิงสัญลักษณ์ อาตามู เตเกนา หยิบหญ้าไว้ในมือข้างหนึ่งและดินไว้ในอีกข้าง เขามอบหญ้าให้โปลิการ์โป โตโร และเก็บดินไว้กับตัว ซึ่งหมายความว่าชาวราปานุยจะเป็นเจ้าของที่แท้จริงของแผ่นดินตนตลอดไป จนถึงทุกวันนี้ ชาวราปานุยบางครั้งยังเรียกชาวชิลีว่า mauku - หญ้า

Williamson Balfour & Co.

1903 - 1953

ชิลีปล่อยราปานุยไว้ตามลำพังจนถึงปี 1903 เมื่อบริษัทสัญชาติอังกฤษ/ชิลี Williamson Balfour & Co. ก่อตั้ง Easter Island Exploitation Company และลงนามในสัญญาเช่าเกาะเป็นฟาร์มเลี้ยงแกะเป็นเวลา 50 ปี ชาวพื้นเมืองถูกล้อมรั้วกักไว้ภายในเขตที่มีผู้คุมเฝ้า ในบริเวณที่ปัจจุบันคือเมืองฮังกาโรอา เพื่อป้องกันการขโมยแกะ แกะมากถึง 70,000 ตัวเดินเตร็ดเตร่ไปทั่วเกาะอย่างอิสระ หลังปี 1936 สภาพความเป็นอยู่ดีขึ้น ชาวพื้นเมืองสามารถออกไปยังพื้นที่ชนบทได้หากยื่นขออนุญาตเป็นลายลักษณ์อักษรและได้รับอนุมัติ แต่ละครอบครัวยังได้รับแกะเป็นครั้งคราวด้วย หลังสงครามโลกครั้งที่สอง มีการคิดค้นขนสัตว์สังเคราะห์ขึ้น ทำให้ตลาดของ Easter Island Exploitation Company ยากลำบากขึ้น ผลจากเรื่องนี้ ประกอบกับการลุกฮือของชาวพื้นเมืองที่เกิดขึ้นไม่หยุดหย่อน บริษัทจึงไม่ต่อสัญญาและถอนตัวออกจากเกาะในปี 1953

ราปานุยในปัจจุบัน

ปัจจุบันชาวราปานุยมีอยู่ราว 3000 คน แต่ทารกแรกเกิดไม่มากนักที่มีทั้งพ่อและแม่เป็นชาวราปานุย ภาษาพื้นเมืองไม่ได้ใช้กันแพร่หลาย ส่วนใหญ่พูดกันในหมู่ผู้สูงอายุ คนที่เกิดในทศวรรษ 1980 หรือหลังจากนั้นมักพูดภาษาราปานุยได้เพียงบทสนทนาง่าย ๆ และมักเปลี่ยนไปพูดภาษาสเปนค่อนข้างเร็ว ความรู้เชิงลึกเกี่ยวกับภาษาราปานุยโบราณจึงกลายเป็นสิ่งที่มีเพียงคนส่วนน้อยครอบครอง

ปัจจุบันชิลีดูแลวัฒนธรรมราปานุยเป็นอย่างดี และรัฐบาลก็ทำทุกอย่างที่ทำได้เพื่อช่วยให้ชาวเกาะดูแลวัฒนธรรมของตนเช่นกัน ผ่านหน่วยงานที่ชื่อว่า CONADI รัฐจะออกค่าใช้จ่ายให้แก่โครงการที่วางแผนมาอย่างดีซึ่งชาวเกาะนำเสนอ หากโครงการนั้นมุ่งช่วยอนุรักษ์วัฒนธรรมไม่ว่าในทางใด อาจมองได้ว่านี่คือการไถ่โทษอย่างหนึ่งต่อเหตุการณ์อันน่าเศร้าที่โลกได้นำมาสู่เกาะเล็ก ๆ อย่างราปานุย

อ่านเพิ่มเติมเกี่ยวกับสังคมเกาะอีสเตอร์ยุคปัจจุบัน

รองโกรองโก - ระบบอักษรที่สาบสูญของราปานุย

รองโกรองโก (ภาษาราปานุยเขียนว่า roŋo-roŋo) คืออักษรภาพโบราณของเกาะอีสเตอร์ และเป็นระบบการเขียนพื้นเมืองเพียงหนึ่งเดียวที่รู้จักในโพลินีเซียทั้งหมด รองโกรองโกใช้สัญลักษณ์รูปสิ่งของ เช่นเดียวกับอักษรไฮเออโรกลิฟของอียิปต์

สัญลักษณ์รองโกรองโกเขียนไว้บนแผ่นไม้ ปัจจุบันเป็นที่รู้กันว่าเหลือแผ่นจารึกรองโกรองโกอยู่เพียงราว 25 แผ่น ทั้งหมดกระจัดกระจายอยู่ตามพิพิธภัณฑ์นอกเกาะอีสเตอร์

ความรู้ที่สูญหาย

ในปี 1862–1863 ผู้บุกจับทาสจำนวนมากโจมตีราปานุย ชายฉกรรจ์ทั้งหมดถูกจับไป รวมถึงเหล่าปราชญ์ทุกคนที่อ่านและเขียนรองโกรองโกได้ นับแต่นั้นก็ไม่มีใครรู้วิธีตีความแผ่นจารึกอีกเลย นักภาษาศาสตร์หลายคนพยายามแล้ว แต่ยังไม่มีทฤษฎีการอ่านสัญลักษณ์ใดที่ได้รับการยอมรับโดยทั่วไป